چمدان خبر – مرتضی یگانه : از لغو روادید زائران خارجی تا «مشهد امن» برای ایرانیان خارج از کشور؛ طرح منطقه آزاد زیارت در بیش از یک دهه گذشته بارها تغییر چهره داده است. حالا با طرح دوباره این ایده در خراسان رضوی و اعلام پیگیری آن در شورای عالی امنیت ملی، پرسش اصلی این است این منطقه قرار است دقیقاً چه تغییری در گردشگری و اقتصاد سفر مشهد ایجاد کند؟
پرونده «منطقه آزاد زیارت» برای مشهد تازه نیست. این ایده از سال ۱۳۹۱ با محوریت تسهیل ورود زائران خارجی مطرح شد و در سالهای بعد، موضوعاتی مانند لغو یا تسهیل روادید، معافیتهای اقتصادی و توسعه گردشگری را دربر گرفت. اکنون اما روایت تازهای شکل گرفته که در کنار گردشگران خارجی، ایرانیان مقیم خارج از کشور را نیز در مرکز توجه قرار داده است.
غلامحسین مظفری، استاندار خراسان رضوی، در آخرین اظهارات خود در جمع خبرنگاران اعلام کرده پیشنهاد جدید استان، که ادامه ایده «مشهد امن» است، با نظر موافق در حال پیگیری در شورای عالی امنیت ملی است. به گفته او، یکی از اهداف اصلی طرح، فراهمکردن شرایطی برای سفر ایرانیان خارج از کشور به مشهد و دیدار آنان با خانوادههایشان است.
با این حال، بررسی اظهارات مسئولان و فعالان گردشگری نشان میدهد هنوز درباره ابعاد اقتصادی، گردشگری و اجرایی این طرح اتفاقنظر روشنی وجود ندارد.
از «مشهد امن» تا منطقه آزاد زیارت
مظفری گفته است پیشنهاد جدید پس از بررسیهای اولیه، با نظر موافق به شورای عالی امنیت ملی ارجاع شده است. در روایت استانداری، مسئله فقط جذب زائر خارجی نیست؛ بلکه قرار است ایرانیان خارج از کشور نیز بتوانند با موانع کمتری به مشهد سفر کنند.
این تغییر، تفاوت مهم طرح فعلی با نسخههای قدیمیتر است. در گذشته، لغو یا تسهیل روادید برای زائران و گردشگران خارجی یکی از مهمترین اهداف منطقه آزاد زیارت بود؛ اما اکنون موضوع «تسهیل سفر ایرانیان خارج از کشور» نیز به آن اضافه شده است.
استاندار خراسان رضوی این ایده را بخشی از مفهوم «شهر امن» عنوان کرده و گفته است هماهنگی دستگاههای امنیتی، اجرایی و قضایی برای اجرای آن ضروری خواهد بود.
اما برای صنعت گردشگری، سؤال مهمتری مطرح است: این تغییرات حقوقی و اداری، در نهایت چه اثری بر هزینه و کیفیت سفر به مشهد خواهد داشت؟
هتلداران: مزیت منطقه آزاد باید در قیمت سفر دیده شود
محمود مادرشاهیان، رئیس جامعه هتلداران خراسان رضوی، در گفتوگو با «چمدان خبر» معتقد است منطقه آزاد زیارت زمانی برای گردشگری مشهد مزیت ایجاد میکند که آثار اقتصادی آن به مسافر منتقل شود.
به گفته او، معافیتهای مالیاتی، کاهش هزینه انرژی و سایر امتیازهای اقتصادی باید به کاهش هزینه تمامشده خدمات گردشگری منجر شود؛ کاهش هزینهای که در نهایت باید برای زائر قابل لمس باشد.
مادرشاهیان افزایش ماندگاری مسافر را یکی از مهمترین پیامدهای احتمالی این طرح میداند. به اعتقاد او، اگر هزینه سفر کاهش یابد، امکان افزایش مدت اقامت زائر در مشهد بیشتر میشود و این موضوع علاوه بر هتلها، حملونقل، رستورانها، مراکز خرید و دیگر خدمات گردشگری را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
او همچنین معتقد است چنین مزیتهایی میتواند زمینه ورود بیشتر زائران کشورهای اسلامی و حوزه خلیج فارس را فراهم کند.
بنابراین از نگاه فعالان گردشگری، عنوان «منطقه آزاد» بهتنهایی کافی نیست؛ آنچه اهمیت دارد این است که مزیتهای این منطقه چگونه به کاهش هزینه سفر، افزایش ماندگاری و رونق واقعی کسبوکارهای گردشگری تبدیل شود.
نماینده مشهد: ظرفیت طرح فراتر از گردشگری است
حسنعلی اخلاقی امیری، نماینده مردم مشهد و کلات و عضو کمیسیون فرهنگی مجلس، نگاه گستردهتری به این طرح دارد.
او در گفتگو با چمدان خبر معتقد است منطقه آزاد زیارت میتواند علاوه بر گردشگری، ظرفیتهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و دیپلماسی فرهنگی مشهد را فعال کند. از نظر او، حضور حرم مطهر امام رضا(ع) و جایگاه مشهد در میان مسلمانان جهان، فرصتی برای توسعه ارتباطات فرهنگی و علمی با کشورهای اسلامی ایجاد کرده است.
اخلاقی امیری همچنین بر ظرفیتهای علمی مشهد تأکید دارد و معتقد است مراکزی مانند حوزه علمیه خراسان و دانشگاه فردوسی میتوانند در یک الگوی گستردهتر از منطقه زیارتی مشهد نقش داشته باشند.
او در عین حال تأکید دارد که مفهوم «مشهد امن» نباید جایگزین تمام ظرفیتهای منطقه آزاد زیارت شود، بلکه باید یکی از اجزای این طرح باشد.
ابهام در وزارت میراث فرهنگی
یکی از نقاط قابل تأمل در وضعیت فعلی طرح، نبود اطلاع دقیق در بخشهایی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی از جزئیات آن است.
سید مصطفی فاطمی، مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی، در پاسخ به پرسش «چمدان خبر» اعلام کرده است که مکاتبهای در این زمینه با حوزه او انجام نشده و از جزئیات مزایا و معافیتهای پیشبینیشده برای منطقه آزاد زیارت اطلاع دقیقی ندارد.
این اظهارنظر نشان میدهد طرح هنوز برای بخشهایی از بدنه تخصصی گردشگری به یک مدل اجرایی مشخص تبدیل نشده است.
اگر قرار است منطقه آزاد زیارت مستقیماً بر ورود، اقامت و هزینه سفر گردشگران اثر بگذارد، نقش وزارت میراث فرهنگی و فعالان بخش خصوصی گردشگری در طراحی و اجرای آن اهمیت زیادی خواهد داشت.
منطقه آزاد زیارت از کجا آمد؟
ایده منطقه آزاد زیارتی دستکم به سال ۱۳۹۱ بازمیگردد؛ زمانی که منوچهر جهانیان، معاون وقت سازمان میراث فرهنگی، از پیشنهاد ایجاد مناطق آزاد زیارتی در مشهد، قم و شیراز سخن گفت.
هدف اصلی آن پیشنهاد، تسهیل ورود مسلمانان و شیعیان جهان و حتی امکان سفر بدون روادید به این شهرها بود.
در سالهای بعد، طرح با ادبیات دیگری مطرح شد و موضوع معافیتها و مزایای اقتصادی مناطق آزاد نیز به آن افزوده شد. در سال ۱۴۰۱ نیز بار دیگر تبدیل مشهد به منطقه آزاد زیارتی به عنوان راهکاری برای تسهیل سفر گردشگران خارجی، بهویژه از کشورهای همجوار، مطرح شد.
اکنون اما پس از گذشت بیش از یک دهه، طرح با ترکیبی از اهداف گردشگری، اقتصادی، فرهنگی و حقوقی دوباره به صحنه بازگشته است.
مسئله فقط جذب زائر نیست
مشهد سالانه میزبان میلیونها زائر است، اما افزایش تعداد ورودیها بهتنهایی نمیتواند معیار موفقیت سیاستهای گردشگری باشد. هزینه سفر، قیمت اقامت، کیفیت خدمات و مدت ماندگاری مسافر، شاخصهایی هستند که میزان اثرگذاری گردشگری بر اقتصاد شهر را تعیین میکنند.
از همین منظر، اگر منطقه آزاد زیارت صرفاً به تسهیل ورود مسافر محدود شود، ممکن است بخشی از ظرفیت اقتصادی آن بلااستفاده بماند.
اما اگر مجموعه معافیتها و تسهیلات اقتصادی بتواند هزینه اقامت و خدمات را کاهش دهد، زمینه افزایش ماندگاری زائر و گردشگر را فراهم کند و همزمان بازارهای جدیدی مانند گردشگران کشورهای اسلامی و ایرانیان خارج از کشور را فعال کند، میتواند به یک ابزار مؤثر برای توسعه گردشگری مشهد تبدیل شود.
سؤال هنوز همان است
منطقه آزاد زیارت طی ۱۴ سال گذشته چند بار با اهداف و تعاریف متفاوت مطرح شده است؛ از لغو روادید زائران خارجی تا معافیتهای اقتصادی و اکنون «مشهد امن» برای ایرانیان خارج از کشور.
طرح فعلی، اگرچه وارد مرحله تازهای از پیگیری شده، اما هنوز جزئیات مهمی درباره محدوده، نوع معافیتها، دستگاه متولی، نحوه مشارکت وزارت میراث فرهنگی و آثار مستقیم آن بر هزینه سفر منتشر نشده است.
برای گردشگری مشهد، بنابراین مسئله اصلی دیگر صرفاً تصویب عنوان «منطقه آزاد زیارت» نیست. پرسش مهمتر این است که این عنوان در عمل چه مزیتی برای زائر و گردشگر ایجاد خواهد کرد.
اگر قرار است مشهد آزادتر، در دسترستر و رقابتیتر شود، باید نتیجه آن در بلیت، اقامت، خدمات گردشگری، مدت ماندگاری و تجربه سفر زائر دیده شود؛ وگرنه «منطقه آزاد زیارت» نیز ممکن است به یکی دیگر از نسخههای تغییرنامیافته طرحی تبدیل شود که بیش از یک دهه است در انتظار یک تعریف روشن و اجرایی مانده است.