رئیس مرکز ثبت و حریم آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی از بررسی سه پرونده مشترک ایران با کشورهای همسایه و آسیای مرکزی در نشست آذرماه کمیته بین دولتی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو در چین خبر داد که آیین پاسداشت آب و باران، هنر سنتی نمدمالی و سنت گهواره و لالایی‌خوانی را شامل می‌شود.
به گزارش چمدان خبر، براساس آنچه علیرضا ایزدی رییس مرکز ثبت و حریم آثار تاریخی کشور اعلام کرد، سه جلوه از میراث زنده ایران، از آیین‌های دیرینه پاسداشت آب و باران تا مهارت تبدیل پشم به نمد و آوازهایی که مادران برای خواباندن کودکان می‌خوانند، از نهم تا چهارده آذرماه امسال در برابر کمیته بین دولتی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو در شهر شیامین چین قرار می‌گیرند.
ایران این بار با سه پرونده مشترک با ارمنستان، تاجیکستان، ترکمنستان و چند کشور آسیای مرکزی و قفقاز به نشست یونسکو می‌رود؛ پرونده‌هایی که هرکدام بخشی از حافظه فرهنگی و شیوه زندگی جوامع منطقه را بازتاب می‌دهند.
علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت و حریم آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، با اعلام این خبر به ایلنا گفت: بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو از ۹ تا ۱۴ آذرماه در شهر شیامن چین برگزار می‌شود و سه پرونده مشترک ایران در این نشست بررسی خواهد شد.
او با اشاره به محدودیت تعداد پرونده‌هایی که هر سال در یونسکو امکان بررسی پیدا می‌کنند، توضیح داد: براساس ضوابط کنوانسیون ۲۰۰۳، تعداد پرونده‌های قابل بررسی محدود است و کشورها براساس اولویت‌هایی که کمیته تعیین می‌کند، امکان قرار گرفتن پرونده‌های خود در دستور کار را پیدا می‌کنند. در این شرایط، همکاری چند کشور برای تهیه پرونده‌های مشترک اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
«تیرگان/وارداوار» پیوند ایران و ارمنستان در پاسداشت آب و باران
نخستین پرونده مشترک ایران و ارمنستان به آیین پاسداشت آب و باران اختصاص دارد. این پرونده در اسناد یونسکو با عنوان «سنت پاسداشت آب و باران؛ تیرگان/وارداوار» معرفی شده است.
پرونده ثبت جهانی تیرگان دو سنت فرهنگی در ایران و ارمنستان را در قالب یک میراث مشترک منطقه‌ای معرفی می‌کند.
«تیرگان» در فرهنگ ایرانی با آب، باران و آیین‌های شادی و نیایش پیوند دارد و «وارداوار» نیز از جشن‌های شناخته شده ارمنستان است که آب و قداست آن در برگزاری آیین های ویژه این جشن جایگاه ویژه‌ای دارد.
علیرضا ایزدی با اشاره به همکاری دو کشور ایران و ارمنستان برای تهیه این پرونده گفت: یکی از سه پرونده‌ای که امسال به یونسکو ارائه کرده‌ایم جشن تیرگان با محوریت آب است که به صورت مشترک با ارمنستان دنبال می‌شود.
او گفت: این پرونده از آن جهت اهمیت دارد که آب را نه فقط به عنوان یک عنصر طبیعی، بلکه به‌عنوان بخشی از حافظه فرهنگی، باورها و آیین‌های جوامع معرفی می‌کند. عنصری که در سرزمین‌های خشک و نیمه خشک منطقه، همواره با زندگی، معیشت و مناسبات اجتماعی مردم پیوند داشته است.
نمدمالی هنر مشترک هشت کشور
دومین پرونده ایران که قرار است به هنر سنتی نمدمالی اختصاص دارد. مهارت نمدمالی در گستره وسیعی از جغرافیای ایران و آسیای مرکزی و قفقاز رواج داشته و این مهارت نسل به نسل منتقل شده است.
در این پرونده ایران به همراه جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان، هنر سنتی نمدمالی را برای ثبت در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو معرفی کرده است.
نمد از درهم فشردن و فشرده‌سازی الیاف پشم بدون استفاده از روش بافت تولید می‌شود و در جوامع سنتی برای ساخت زیرانداز، پوشش چادرهای عشایری، لباس، سجاده و دیگر محصولات کاربرد داشته است.
تولید نمد در بسیاری از این جوامع فعالیتی جمعی است که زنان، مردان و اعضای خانواده در مراحل مختلف تولید آن مشارکت داشته‌اند.
رییس مرکز ثبت و حریم وزارت میراث فرهنگی با اشاره به گستردگی جغرافیایی این هنر گفت: پرونده نمدمالی با مشارکت هفت کشور دیگر آماده شده تا این مهارت مشترک در قالب یک پرونده چند ملیتی به یونسکو معرفی شود.
«گهواره و لالایی» میراثی که از مادران به کودکان رسید
سومین پرونده ایران در نشست آذرماه یونسکو به سنت «گهواره و لالایی‌خوانی» اختصاص دارد. این سنت برخلاف بسیاری از پرونده‌های ثبت جهانی البته یک مهارت تولیدی یا مهارت در معماری نیست بلکه به تجربه مشترک خانواده‌ها و انتقال عاطفی و فرهنگی میان نسل‌ها مرتبط است.
ایزدی گفت: ایران این پرونده را به‌صورت مشترک با تاجیکستان و ترکمنستان ارائه کرد و در این سنت، گهواره، شیوه‌های خواباندن و آرام کردن نوزاد و آوازهای مادرانه، بخشی از فرهنگ شفاهی و حافظه جمعی جوامع هستند.
این مقام مسئول در حوزه ثبت و حریم وزارت میراث فرهنگی، این پرونده را مرتبط با حافظه جمعی جوامع انسانی اعلام کرد و گفت: ثبت جهانی سنت گهواره و لالایی‌خوانی با مشارکت تاجیکستان و ترکمنستان در یونسکو و اجلاس کنوانسیون میراث ناملموس دنبال می‌شود.
بررسی پرونده سنت گهواره و لالایی خوانی در یونسکو نشان می‌دهد که این میراث تنها به خواندن لالایی محدود نیست و ساخت و تزئین گهواره، شیوه‌های سنتی نگهداری و قنداق کردن نوزاد و انتقال آوازها و روایت‌های مادرانه را نیز شامل شده است.
در تصاویر مستند مربوط به ایران در این پرونده، مادران قشقایی و کرد ایرانی در حال گهواره جنبانی و خواندن لالایی به تصویر کشیده شده‌اند.
چرا پرونده‌های امسال ایران مشترک است؟
روند ثبت میراث ناملموس در یونسکو با محدودیت تعداد پرونده‌های قابل بررسی روبه‌رو است و براساس تصمیم کمیته بین‌دولتی، برای چرخه ثبت جهانی میراث ناملموس کشورها در سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ سقف بررسی پرونده‌ها ۶۰ پرونده در هر چرخه تعیین شد.
به گفته علیرضا ایزدی، در شیوه جدید بررسی پرونده های ثبت جهانی میراث ناملموس یونسکو، کشورهایی که در دوره قبل پرونده‌ای از آن ها بررسی نشده و یا کشورهایی که هنوز میراث ناملموس در فهرست ثبت جهانی ندارند و کشورهایی با تعداد کمتر آثار ثبت شده در اولویت قرار می‌گیرند و پرونده‌های چندملیتی نیز از اولویت‌های تعیین شده در این سازوکار هستند.
رییس مرکز ثبت و حریم وزارت میراث فرهنگی با اشاره به همین محدودیت‌ها گفت: کشورهایی که پرونده‌های کمتری دارند و آثار کمتری از آنها به ثبت جهانی رسیده است در اولویت قرار می‌گیرند و در برخی شرایط نیز کشورها باید برای ارائه پرونده‌های جدید به صورت مشترک اقدام کنند.
او افزود: ایران سال گذشته پرونده آیینه کاری را ارائه کرد که در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسید و برای سال آینده نیز پرونده دانش سنتی تولید گلاب و سنت‌های اجتماعی و فرهنگی مرتبط با آن در دستور پیگیری برای ثبت جهانی است.
پرونده آیینه کاری ایران در سال ۲۰۲۵ به ثبت جهانی رسید و پرونده دانش سنتی تولید گلاب نیز برای بررسی در چرخه ثبت جهانی میراث ناملموس برای سال ۲۰۲۷ یونسکو معرفی شده است.
به گفته رئیس مرکز ثبت و حریم آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، سه پرونده امسال ایران برای ثبت در فهرست میراث جهانی ناملموس یونسکو، دو سال قبل به کمیته بین دولتی میراث ناملموس جهانی این سازمان ارسال شده است و در هفته دوم آذرماه سالجاری در نشست شیامین چین برای ثبت جهانی به رای گذاشته می شوند.
ایزدی گفت: حضور این سه پرونده در دستور کار یونسکو علاوه بر معرفی آیین‌ها و مهارت‌های فرهنگی ایران، فرصتی برای برجسته کردن میراث مشترک ملت‌هایی است که در طول تاریخ، بخشی از شیوه‌های زندگی، باورها و سنت‌های خود را در پیوند با یکدیگر شکل داده‌اند.
او افزود: ثبت این میراث در فهرست جهانی در صورت تأیید کمیته بین دولتی یونسکو می‌تواند به شناخته شدن بیشتر این سنت‌ها و تقویت همکاری کشورهای مشارکت کننده برای پاسداری از آن ها کمک کند.