(روزبه کردونی مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراثفرهنگی)
لودر که وارد سرای تومانیان شد، فقط چند دیوار آجری را فرو نریخت و بخشی از حافظه تاریخی سبزوار را زخمی کرد. پس از انتشار تصاویر تخریب این بنا ــ مشهور به «پادگان روسها» یا «کاروانسرای روسها» ــ چند پرسش اساسی مطرح شد: آیا بنا ثبت ملی بود؟ چه نهادی مجوز تخریب داد؟ نقش میراثفرهنگی چه بود و اکنون چه خواهد شد؟
۱ـ آیا سرای تومانیان ثبت ملی بود؟
خیر. این بنا در فهرست آثار ملی ثبت نشده بود و نباید آن را با «رباط سبزوار» به شماره ثبت ۱۶۶۱ اشتباه گرفت.
اما ثبتملینبودن به معنای فقدان ارزش یا آزادی تخریب نیست. سرای تومانیان، متعلق به دوره پهلوی اول، در نقشه اصلاح محدوده بافت تاریخی سبزوار که آبان ۱۴۰۳ ابلاغ شد، بهصراحت «واجد ارزش تاریخی» شناخته شده بود.
۲ـ آیا شهرداری از ارزش بنا اطلاع داشت؟
بله. نقشه و ضوابط مربوط به دستگاههای مدیریت شهری، از جمله شهرداری، ابلاغ شده بود. با وجود این، شهرداری منطقه ۲ سبزوار پیش از دریافت نظر اداره میراثفرهنگی، اجازه تخریب دیوارهای جنوبی و شرقی را صادر کرد و مالک نیز با استناد به همان نامه اقدام کرد. گره اصلی ماجرا همینجاست: لودر پیش از استعلام روشن شد.
۳ـ آیا میراثفرهنگی مجوز تخریب صادر کرده بود؟
خیر. اداره میراثفرهنگی سبزوار هیچ مجوزی برای تخریب دیوارها، سردر یا کالبد تاریخی بنا صادر نکرده است. موضوعی که در سال ۱۴۰۴ مطرح شد، پیشنهاد دانشگاه سبزوار برای بررسی «جابهجایی فنی سردر» بود. ارسال یک پیشنهاد برای بررسی، نه مجوز تخریب است و نه میتوان آن را موافقت با برچیدن بنا تلقی کرد. بنابراین، میراثفرهنگی نه مجوز تخریب داده، نه صادرکننده دستور بوده و نه در اجرای عملیات نقشی داشته است.
۴ـ آیا مالکیت خصوصی، اجازه تخریب بنا را میداد؟
خیر. مالکیت خصوصی محترم است، اما در چهارچوب قوانین و ضوابط شهری اعمال میشود.
مالک درباره رهاشدگی ملک، تجمع افراد آسیبدیده اجتماعی و ناامنی محل اعتراض داشت. این نگرانی قابل فهم بود؛ اما راهحل میتوانست محصورسازی، پاکسازی، رفع خطر، استحکامبخشی یا تعریف کاربری جدید باشد. میان «رفع خطر» و «رفع اثر» تفاوت وجود دارد. مسئله اجتماعی یک بنای رهاشده، مجوز حذف هویت تاریخی آن نیست.
۵ـ مسئولیت این اتفاق با چه کسی است؟
تعیین مسئولیت نهایی بر عهده مرجع قضایی است؛ اما براساس اسناد موجود، چهار واقعیت روشن است: بنا رسماً واجد ارزش تاریخی بود. شهرداری از این وضعیت اطلاع داشت. میراثفرهنگی مجوز تخریب نداده بود. عملیات تخریب بدون اخذ استعلام تخصصی انجام شد.
۶ـ اکنون چه اقدامی انجام شده است؟
وزارت میراثفرهنگی نیز تخریب را نقض صریح ضوابط و اسناد بالادستی میداند و پیگیری حقوقی و قضایی را آغاز کرده است. مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی رسما اعلام کرده وزارتخانه الزام شهرداری به بازآفرینی و احیای عینبهعین بنا براساس مدارک تاریخی را دنبال خواهد کرد. از سوی دیگر عملیات متوقف و با ورود دادستانی سبزوار، پرونده قضایی تشکیل شده است. به اعلام دادستانی، آمران و عاملان دخیل احضار شده و تحت پیگرد قرار گرفتهاند.
۷ـ آیا احیای بنا ممکن است؟
بخشهایی از بنا باقی مانده و تصاویر، نقشهها، عکسهای هوایی و مستندات تاریخی آن در دسترس است. بنابراین، امکان مستندنگاری، حفاظت اضطراری و بازآفرینی بخشهای تخریبشده وجود دارد.
ماجرای سرای تومانیان در یک جمله چنین است: بنایی ثبتملینشده اما رسما واجد ارزش تاریخی، بدون مجوز میراثفرهنگی و بدون اخذ استعلام تخصصی تخریب شد؛ اکنون دستگاه قضایی در حال تعقیب آمران و عاملان است و وزارت میراثفرهنگی، بازآفرینی عینبهعین بنا را مطالبه میکند.