رییس سازمان حج در پی توافق ایران با عربستان درباره حج ۱۴۰۶، از افزایش بیش از دو برابری هزینه برخی خدمات عربستان برای حج پیش‌رو خبر داد و تأکید کرد هنوز نمی‌توان قیمت نهایی حج را اعلام کرد. به گفته او، همچنان ۸۰۰ هزار نفر در انتظار حج هستند که با سهمیه سالانه ۸۵ هزار نفر، این صف ممکن است تا ۱۰ سال طول بکشد، درحالی‌که چگونگی حفظ ارزش پول این متقاضیان پس از دو دهه انتظار، مسئله مهمی است.
به گزارش چمدان خبر ، علیرضا رشیدیان، رییس سازمان حج و زیارت که پیش از توافق ایران و عربستان برای حج ۱۴۰۶ انجام شد، با تشریح آخرین وضعیت هزینه‌های حج ۱۴۰۶، نحوه استفاده از ظرفیت شرکت‌های هواپیمایی سعودی، بازپرداخت وجوه زائران، وضعیت سپرده‌های حج و صف انتظار زائران، از افزایش برخی هزینه‌های خدمات در عربستان خبر داد و گفت: قیمت نهایی حج ۱۴۰۶ هنوز مشخص نیست و به نهایی شدن قراردادها در عربستان، نحوه تأمین ارز و هزینه‌های ریالی از جمله پرواز بستگی دارد.
رییس سازمان حج و زیارت در پاسخ به این پرسش که آیا ایران با توجه به تحریم ناوگان هوایی خود، در حج یکی دو سال گذشته ناچار به استفاده از ظرفیت ناوگان هوایی عربستان شده و آیا قرار است در عمره و حج پیش‌رو نیز از ظرفیت شرکت‌های هواپیمایی عربستان یا کشور ثالث استفاده کند، توضیح داد: فکر می‌کنم قراردادی از دهه ۷۰ بین جمهوری اسلامی ایران و دولت عربستان سعودی منعقد شده که براساس آن، بخشی از صندلی‌های پرواز دو طرف به یکدیگر واگذار شود؛ به این ترتیب که ۵۰ درصد صندلی‌های پروازهای سعودی به ایران و ۵۰ درصد صندلی‌های پروازهای ایرانی به عربستان اختصاص یابد تا دو طرف بتوانند از ظرفیت یکدیگر استفاده کنند. اما واقعیت این است که این قرارداد شاید هیچ‌وقت به‌طور کامل اجرا نشده است.
او ادامه داد: ما همواره در تعامل با مسئولان دولت عربستان این موضوع را مطرح کرده‌ایم که خود را وکیل زائرانمان می‌دانیم و موظفیم بهترین خدمات را با کیفیت بالاتر و هزینه مناسب برای زائران تهیه و فراهم کنیم. به همین دلیل، در مذاکره‌ای که سال گذشته با شرکت‌های سعودی داشتم، درباره همین موضوع صحبت کردیم و گفتیم اگر عربستان واقعاً از نظر قیمت و کیفیت، شرایط مناسبی در مقایسه با پروازهای ایرانی به ما ارائه دهد، حتماً بیشتر از ظرفیت پروازی شرکت‌های هواپیمایی سعودی استفاده خواهیم کرد؛ اما لازمه آن مناسب بودن قیمت و کیفیت هواپیماهای آن‌هاست.
رشیدیان اضافه کرد: به هر حال، با توجه به افزایش هزینه‌ها و گرانی‌هایی که در بخش سوخت و پروازها رخ داده، متأسفانه با افزایش قیمت زیادی روبه‌رو هستیم. تلاش می‌کنیم هم از شرکت‌های سعودی که برخی از آن‌ها پیشنهادهایی به ایران ارائه کرده‌اند و هم از شرکت‌های ایرانی قیمت بگیریم تا بتوانیم از این طریق هزینه‌های زائران را کاهش دهیم.
قیمت حج ۱۴۰۶ هنوز مشخص نیست
رییس سازمان حج و زیارت در پاسخ به این پرسش که آیا قیمت نهایی حج ۱۴۰۶ مشخص شده است، گفت: تعیین قیمت نهایی به چند موضوع بستگی دارد. نخست اینکه قراردادهای ما در عربستان نهایی شود. در حال حاضر پیگیری موضوعات اجرایی را در عربستان آغاز کرده‌ایم، اما متأسفانه شاهد افزایش قیمت‌ها هستیم. برای مثال، قیمت خدماتی که سال گذشته از شرکت سعودی برای زائرانمان در ایام تشریق و به‌منظور حضور در عرفات، مشعر و منا دریافت کردیم، برای هر زائر ۱۴۰۰ ریال سعودی بود، اما امسال وزارت حج عربستان برای پایه سوم، یعنی کف قیمتی بسته‌های خدماتی در ایام تشریق، حدود ۳۱۰۰ ریال سعودی به ایران اعلام کرده است؛ رقمی که بیش از دو برابر شده است.
او ادامه داد: براساس ضوابط عربستان، مرکز پزشکی ایران نیز موظف است برای ارائه خدمات و پشتیبانی‌های مورد نیاز در این کشور، با یک شرکت سعودی قرارداد ببندد. سال گذشته مبلغ این خدمات به‌ازای هر زائر دو ریال بود، اما امسال این رقم را به ۴۸ ریال افزایش داده‌اند. همچنین شرط دیگری مطرح کرده‌اند که البته اعلام کرده‌ایم آن را نمی‌پذیریم؛ براساس این شرط، باید به‌ازای هر ۹۴ زائر یک راهنمای سعودی تعیین شود و برای هر زائر نیز ۸۰ ریال مطالبه کرده‌اند.
رشیدیان اضافه کرد: این‌ها هزینه‌هایی است که اگر در مذاکرات حل‌وفصل شود، امیدواریم بتوانیم آن را مدیریت کنیم. در سال‌های گذشته نیز مواردی از این دست وجود داشته که در جریان مذاکرات حل شده است، اما امسال نمی‌دانیم شرایط چگونه پیش خواهد رفت و باید امیدوار باشیم این مسائل برطرف شود.
رییس سازمان حج و زیارت افزود: هزینه ارزی حج در سال گذشته تقریباً ۴۶۰۰ دلار شد که این رقم بخشی از هزینه‌هاست و باید مشخص شود هزینه ارزی ما در عربستان چقدر خواهد بود.
رشیدیان گفت: نکته دوم، نحوه تأمین این ارز است؛ به این معنا که بانک مرکزی باید به ما اعلام کند ارز مورد نیاز حجاج را با چه قیمتی تأمین خواهد کرد. مسلماً هرچه این قیمت پایین‌تر باشد، هزینه تمام‌شده حج برای زائر نیز کمتر خواهد بود.
او ادامه داد: بخشی از هزینه‌های حج نیز ریالی است؛ از جمله هزینه پرواز. سال گذشته هزینه بلیت رفت‌وبرگشت هر زائر بین ایران و عربستان ۴۹ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان بود. به‌دلیل مشکلات ناشی از جنگ و ضرورت تعیین مسیر جدید پرواز، طول مسیر افزایش یافت و هزینه اضافی به شرکت هواپیمایی تحمیل شد. در نتیجه، مجبور شدیم متممی به قرارداد با شرکت هواپیمایی ایرانی اضافه کنیم و این هزینه را به آن شرکت بپردازیم؛ چراکه در هر صورت، هزینه‌ای بود که آن شرکت متحمل شده بود و ما موظف به پرداخت آن بودیم.
رییس سازمان حج و زیارت گفت: برای سال آینده همه این هزینه‌ها افزایش پیدا کرده است؛ قیمت سوخت، قطعات و مواردی از این دست بالا رفته و همان‌طور که قیمت بلیت پروازهای داخلی رشد زیادی داشته، احتمالاً قیمت بلیت پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایران به عربستان نیز افزایش خواهد یافت. مجموع این هزینه‌ها، اعم از ریالی و ارزی، هزینه تمام‌شده حج برای هر زائر را تشکیل می‌دهد.
سازمان حج سودی نمی‌گیرد
رشیدیان اظهار کرد: برای تنویر افکار عمومی لازم است این نکته را توضیح دهم که سازمان حج و زیارت یک سازمان غیرانتفاعی است. برای مثال، در سال ۱۴۰۴ تعدادی از زائران مجبور شدند از عربستان به‌صورت زمینی به ایران بازگردند؛ به‌طوری که حتی مسیر مدینه تا فرودگاه عرعر را با اتوبوس طی کردند. بلافاصله پس از بازگشت و فکر می‌کنم در پاییز سال گذشته، حدود ۲۲ میلیون تومان به هر یک از این زائران پرداخت شد. همچنین پس از نهایی شدن عملکرد حساب‌ها در سال گذشته، مبالغ باقی‌مانده محاسبه شد و قرار است حدود دو میلیون تومان به‌ازای هر نفر به حساب زائران حج ۱۴۰۴ واریز شود.
او ادامه داد: این رویه هر سال وجود داشته است؛ یعنی ما در سازمان حج و زیارت چیزی به نام «سود» نداریم و هر مبلغی که برای زائر برآورد شده، صرف هزینه‌های او شده است. اما اگر به هر دلیلی بخشی از این مبلغ هزینه نشود و بازگردد، پس از جمع‌بندی و مشخص شدن میزان وجوه باقی‌مانده، آن مبلغ به زائران پرداخت می‌شود؛ مانند زائرانی که سال گذشته از پرواز استفاده نکردند و هزینه مربوط به آن به خودشان بازگردانده شد. اگر این مبلغ به‌صورت سرجمع محاسبه شود، مانند رقم دو میلیون تومان به‌ازای هر زائر در سال ۱۴۰۴، به همه حجاج عودت داده می‌شود. این رویه سازمان حج و زیارت است.
او در ادامه گفت: در سال ۱۳۹۸ برای حج سال ۱۳۹۹ که به‌دلیل شیوع کرونا برگزار نشد، دولت وقت به‌ازای هر زائر که هزینه سفرش در آن زمان حدود ۳۲۰۰ دلار بود، ارز مورد نیاز را با نرخ همان زمان ذخیره کرد. حتی در حج ۱۴۰۵، فکر می‌کنم بیش از هزار نفر حضور داشتند که هزینه ۳۲۰۰ دلار آن‌ها براساس نرخ ارز ۹ هزار تومانی محاسبه شده بود و باقی مبلغ تا سقف ۴۲۰۰ دلار نیز براساس نرخ ارز سال ۱۴۰۵ و نرخی که بانک مرکزی اعلام کرده بود، محاسبه شد.
رشیدیان افزود: اما در سال ۱۴۰۵ چنین ذخیره‌سازی انجام نشد؛ یعنی بانک مرکزی به دلایل مختلف ارز مورد نیاز را تأمین نکرد تا بتوانیم آن را برای زائران ذخیره کنیم. بنابراین، زائرانی که از این سفر بازماندند ــ چراکه قرار بود ۸۵ هزار نفر را به حج اعزام کنیم، اما این تعداد به حدود ۳۰ هزار نفر کاهش یافت ــ براساس دستورالعمل‌های قانونی، هزینه سفرشان پس از حج به‌صورت ریالی به آن‌ها بازگردانده شد.
۸۰۰ هزار نفر در صف حج؛ انتظار تا ۱۰ سال آینده
رئیس سازمان حج و زیارت درباره تکلیف زائرانی که از حج ۱۴۰۵ بازماندند و همچنین تدابیر اندیشیده‌شده برای حفظ ارزش پول آن‌ها با توجه به مدت طولانی انتظارشان، توضیح داد: اولویت سفر این دسته از زائران حفظ شده است، اما نزدیک به ۸۰۰ هزار نفر در نوبت حج هستند. ثبت‌نام حج در سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶ انجام شد و با توجه به اینکه در این مقطع و حتی در دولت‌های بعدی، ظرفیت اعزام سالانه را ۸۵ هزار نفر در نظر بگیریم، تقریباً تا ۱۰ سال دیگر نیز زائر در نوبت خواهیم داشت. برای مثال، زائری که هنگام ثبت‌نام حدود ۴۰ سال داشته، اکنون ۶۰ ساله شده است و اگر قرار باشد ۱۰ سال دیگر هم در انتظار بماند، آن زمان ۷۰ سال خواهد داشت. در چنین شرایطی، استطاعت جسمی و مالی او متفاوت خواهد شد.
او با تأکید بر اینکه پول هیچ‌یک از این ثبت‌نام‌ها به حساب سازمان حج و زیارت واریز نمی‌شود و وجوه تمام این افراد در بانک ملی و به نام خودشان نگهداری می‌شود تا زمان اعلام اولویت آن‌ها، افزود: در آن زمان، یک میلیون تومان سپرده زائر به‌اضافه سودی که بانک ملی به آن تعلق می‌دهد، از حساب زائر به حساب تجمیعی سازمان حج واریز می‌شود تا عملیات حج را براساس آن اجرا کنیم.
رشیدیان ادامه داد: از زمانی که این پول به سازمان حج و زیارت می‌رسد، باید کارهای اجرایی را آغاز کنیم. برای مثال، سال گذشته فکر می‌کنم در مهرماه اعلام قیمت و ثبت‌نام شروع شد و در آذرماه نخستین پرداخت را به شرکت هواپیمایی انجام دادیم. بنابراین، پرداخت‌ها به بعد از سفر حج موکول نمی‌شود. فکر می‌کنم همان زمان حدود یک همت به ایران‌ایر پرداخت کردیم تا قرارداد عملیاتی شود و این شرکت برای پروازهای حج آمادگی پیدا کند. پرداخت به سایر شرکت‌ها و مؤسسات داخلی و خارجی که باید به ما خدمات ارائه دهند نیز باید انجام شود.
رئیس سازمان حج و زیارت درباره وضعیت افرادی که برای حج تمتع ۱۴۰۵ ثبت‌نام کرده بودند، گفت: شرایط این افراد یکسان نبود. برخی حتی پیش از جنگ، یعنی قبل از ۹ اسفند، انصراف داده و پول خود را پس گرفته بودند. عده‌ای دیگر نیز پیش از ۹ اسفند اعلام انصراف کردند، اما وجه آن‌ها را پس از جنگ دریافت کردند. گروهی دیگر پس از آغاز جنگ و اعلام احتمال سفر زمینی انصراف دادند و بعد برای دریافت پول خود اقدام کردند. برخی نیز هم‌زمان با آغاز پروازهای حج انصراف دادند. تعدادی هم با وجود دریافت ویزا و بلیت، در سفر حاضر نشدند.
او افزود: ما برای هر ویزا حدود ۶۰۰ ریال سعودی به دولت عربستان پرداخت می‌کنیم، اما با وجود همه این هزینه‌ها، نماینده ولی‌فقیه در جلسه شورای برنامه‌ریزی حج و زیارت اعلام کردند که مبلغی از وجوه زائران کسر نشود. بنابراین، ما عین مبلغ واریزی را به همه حجاج بازگرداندیم.
تکلیف سود سپرده‌های ۲۰ ساله حج چه شد؟
رشیدیان اضافه کرد: برای صیانت از وجوهی که در حساب تجمیعی باقی مانده بود، با بانک مربوط مکاتبه کردیم تا سود این مبالغ براساس تاریخ واریز و تاریخ عودت وجوه محاسبه و مشخص شود. امیدواریم بانک در همین روزها رقم نهایی را به ما اعلام کند. درباره این وجوه دو اقدام می‌توان انجام داد؛ نخست اینکه مبالغ بلافاصله به حساب زائرانی که سپرده‌هایشان در حساب تجمیعی قرار داشته، بازگردانده شود و دوم اینکه از هزینه زائرانی که ثبت‌نام کرده‌اند و قصد تشرف به حج دارند، کسر شود.
رییس سازمان حج و زیارت ادامه داد: از سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶، مبلغ یک میلیون تومان در حسابی به نام خود افراد در بانک ملی سپرده‌گذاری شده و برای آن‌ها فیش حج نیز صادر شده است. سودی که بانک ملی برای این وجوه در نظر گرفته، به‌هیچ‌وجه متناسب با مدت طولانی سپری‌شده نیست. برای مثال، در سال ۱۴۰۵ به‌ازای هر زائر بین سه‌ونیم تا چهار میلیون تومان سود پرداخت شد. من با بعضی از دوستان شوخی کردم که اگر یک خانم و آقا بخواهند از همین خیابان ستارخان با تاکسی به فرودگاه امام بروند، باید به همین میزان، یعنی معادل سود سپرده‌شان، کرایه تاکسی بدهند؛ در حالی که شاید در آن زمان با حدود دو میلیون و ۳۰۰ هزار تومان می‌توانستند به سفر حج بروند.
او افزود: این مسئله وجود دارد و فکر می‌کنم همه تلاش می‌کنند بانک در نحوه محاسبه سودی که پرداخت می‌کند، تجدیدنظر کند. البته بانک‌ها نیز محدودیت‌های قانونی دارند و تابع ضوابطی هستند. زمانی که بانک بخواهد سودی فراتر از قرارداد منعقدشده با سپرده‌گذار محاسبه کند، باید مجوز و اختیار قانونی لازم را داشته باشد تا بتواند آن مبلغ را برداشت و پرداخت کند. ما همچنان پیگیر هستیم تا در صورت دریافت چنین دستور یا مجوزی، بتوانیم سود سپرده زائرانی را که حدود ۲۰ سال در بانک باقی مانده است، افزایش دهیم.
رشیدیان در پاسخ به پرسشی درباره چالش‌ها و موانع موجود در این مسیر و اینکه با وجود پیگیری‌های مکرر سازمان حج و زیارت برای ساماندهی سود سپرده‌های حج، این موضوع تاکنون به نتیجه نرسیده است، با اشاره به محدودیت‌های بانکی اظهار کرد: سود سپرده حج تاکنون سه مرحله تغییر کرده است؛ اگر اشتباه نکنم، در مرحله نخست ۸ درصد بود، سپس به ۱۶ درصد رسید و بعد نیز فکر می‌کنم حدود ۲۲ یا ۲۳ درصد شد. ما واقعاً خود را موظف می‌دانیم این موضوع را پیگیری کنیم و افتخار سازمان حج، ارائه خدمت به زائران است.
او اضافه کرد: برخی کشورها تجربه‌ای دارند که موفق بوده است؛ برای مثال، در مالزی و اندونزی، سازمان متولی حج با سپرده‌های حج فعالیت اقتصادی انجام می‌دهد تا زمانی که زائر قصد تشرف به حج را دارد، ارزش پول او نیز رشد مناسبی کرده باشد. اما سازمان حج و زیارت در کشور ما چنین فعالیتی انجام نمی‌دهد. وجوه مربوط به حج و عمره در بانک‌ها به نام خود افراد سپرده‌گذاری شده است. در مورد عمره نیز میزان سود به زائر اعلام می‌شود و او می‌تواند سود سپرده خود را برداشت کند و حتی هر زمان که بخواهد، اصل پولش را نیز دریافت کند؛ اما در موضوع حج امیدواریم این مسئله حل شود.
رشیدیان ادامه داد: این موضوع را پیگیری کرده‌ایم و همچنان پیگیر آن هستیم. آخرین بار نیز در جلسه‌ای که مسئولان عالی بانک مرکزی حضور داشتند، این موضوع مطرح شد و آقای رییس‌جمهور به آن‌ها تأکید کردند که پیگیری کنند و سود واقعی این وجوه را احصا و مشخص کنند.
رئیس سازمان حج و زیارت گفت: البته با شرایطی که بانک‌های ما دارند، شاید واقعاً دشوار باشد که بتوانند خارج از چارچوب قرارداد منعقدشده با سپرده‌گذار، سود دیگری را محاسبه و به این سپرده‌ها پرداخت کنند. به هر حال، امیدواریم این مسئله حل شود و ما نیز شرمنده زائران نشویم. ما در کنار زائرانمان هستیم، نه در تقابل و مقابل آن‌ها؛ هرقدر بتوانیم حج ارزان‌تری برای زائران فراهم کنیم، مسلماً بهره و حظ بیشتری از این خدمت خواهیم برد.
صف انتظار حج چگونه کوتاه می‌شود؟
رشیدیان درباره تدابیر سازمان حج و زیارت برای کوتاه کردن زمان انتظار زائرانی که ممکن است حدود ۱۰ سال دیگر در نوبت تشرف به حج واجب باشند و در این مدت استطاعت جسمی خود را نیز از دست بدهند، گفت: حج مقوله‌ای بسیار سهل و ممتنع است. برای مثال، در سال‌های گذشته رؤسای پیشین سازمان تصمیم گرفتند به‌جای اولویت‌های زمانی، شرط سنی تعیین کنند تا برخی افراد خارج از نوبت به حج اعزام شوند، اما همان زمان به این تصمیم ایراد گرفته شد که وقتی نوبت‌بندی براساس زمان ثبت‌نام انجام شده است، نمی‌توان چنین اقدامی کرد. به همین دلیل، آن طرح که فکر می‌کنم حدود یک سال اجرا شد، متوقف شد. بنابراین، ملاحظاتی از این دست وجود دارد.
او ادامه داد: موضوع استطاعت جسمی نیز صرفاً به معاینات ما محدود نمی‌شود و دولت عربستان هم برخی بیماری‌ها را مانع تشرف به حج اعلام کرده است، برای مثال، افرادی که عمل قلب باز یا پیوند انجام داده‌اند، مبتلایان به سرطان حاد و همچنین زنان باردار. حتی امسال دولت عربستان اعلام کرد ۱۲۴ نفر از ایرانیانی که به بیمارستان‌های این کشور مراجعه کرده بودند، شرط استطاعت را نداشته‌اند و بابت حضور آن‌ها حدود یک میلیون و ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار ریال ایران را جریمه کرد. البته ما پاسخ دادیم که چنین نبوده و در معاینات، همه ضوابط رعایت شده است. به هر حال، استطاعت جسمی مسئله‌ای جدی است و ما نیز در فراخوان‌ها تابع این شرایط هستیم؛ یعنی نمی‌توانیم بیش از ۸۵ هزار زائر به حج اعزام کنیم.
رییس سازمان حج و زیارت افزود: در برخی سال‌ها، مانند سال گذشته یا سال پس از کرونا، محدودیت‌های دیگری نیز به ما تحمیل می‌شود و حتی نمی‌توانیم همین ظرفیت ۸۵ هزار نفری را به حج اعزام کنیم. در نتیجه، صف انتظار همچنان ادامه پیدا می‌کند و مشکلات ما افزایش می‌یابد. امیدواریم بتوانیم در مذاکرات با طرف سعودی این موضوع را پیگیری کنیم.
رشیدیان ادامه داد: البته این موضوع به فراهم بودن شرایط مناسب در منطقه نیز بستگی دارد. در حال حاضر، با توجه به ناامنی‌هایی که فرودگاه‌ها و شهرهای عربستان با آن مواجه هستند، نمی‌دانیم آیا واقعاً زمان مناسبی است که درخواست کنیم تعداد افرادی که در سال‌های گذشته به حج اعزام نشده‌اند، به سهمیه ایران اضافه شود یا خیر. اگر شرایط مناسب شود، یکی از اقداماتی که می‌توان انجام داد، درخواست افزایش سهمیه حج از عربستان است؛ افزون بر سهمیه‌ای که سازمان کنفرانس اسلامی برای کشورها مصوب کرده است. امیدواریم در صورت تحقق این موضوع، صف انتظار زائران کوتاه‌تر شود.
رییس سازمان حج و زیارت افزود: در مذاکراتی که سال گذشته با مسئولان مختلف عربستان، از جمله وزیر کشور این کشور داشتیم، موضوع دیگری نیز مورد تأکید قرار گرفت و آن ساخت‌وساز و توسعه زیرساخت‌های مورد نیاز در مکه و مدینه بود. اگر این زیرساخت‌ها توسعه پیدا کند، احتمال افزایش سهمیه ۸۵ هزار نفری ایران وجود دارد و در نتیجه، زمان انتظار زائران نیز کوتاه‌تر خواهد شد.
او در پاسخ به این پرسش که با توجه به افزایش جمعیت ایران به حدود ۸۷ میلیون نفر، چرا سهمیه حج ایران همچنان بدون تغییر و در حدود ۸۵ هزار نفر باقی مانده است، اظهار کرد: باید جمعیت کشور را براساس سرشماری رسمی که انجام می‌شود، از طریق وزارت امور خارجه به دولت عربستان و سازمان کنفرانس اسلامی اعلام کنیم. همان‌طور که گفته شد، یکی از دلایل تعیین سهمیه، ظرفیت زیرساخت‌های کشور میزبان نیز هست. امیدواریم با توسعه این زیرساخت‌ها و ارائه آمار جمعیتی کشور، سهمیه ایران افزایش پیدا کند. البته سال گذشته این موضوع را مطرح کردیم، اما پاسخ عربستان این بود که زیرساخت‌ها در مکه و مدینه همچنان در حال توسعه است.
رشیدیان با اشاره به وضعیت زیرساخت‌ها در دو شهر مکه و مدینه گفت: در مکه ساخت‌وسازهای گسترده‌ای انجام شده، اما مدینه به همان نسبت توسعه پیدا نکرده است. به همین دلیل، هتل‌های مدینه از نظر کیفیت، تعداد و امکانات لازم برای ارائه خدمات با کمبودهایی مواجه هستند. زائران نیز حدود پنج شب و شش روز در مدینه حضور دارند.