تصویب آیین‌نامه توسعه گردشگری سلامت در هیئت وزیران، بار دیگر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های درمانی و گردشگری ایران برای جذب بیماران خارجی و افزایش درآمدهای ارزی را برجسته کرده است؛ فرصتی که خراسان رضوی، به‌ویژه مشهد، به دلیل برخورداری از مراکز درمانی تخصصی، دانشگاه علوم پزشکی توانمند، زیرساخت‌های اقامتی و دسترسی به بازار کشورهای همسایه، از موقعیت ویژه‌ای برای استفاده از آن برخوردار است.
به گزارش چمدان خبر، آیین‌نامه توسعه گردشگری سلامت در جلسه چهارشنبه ۲۹ مهرماه ۱۴۰۵ هیئت وزیران به تصویب رسید. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده است که توسعه گردشگری سلامت می‌تواند علاوه بر تقویت بخش درمان، زمینه افزایش ورود گردشگران خارجی، رونق کسب‌وکارهای مرتبط با سفر و ایجاد فرصت‌های شغلی جدید را فراهم کند.
بر اساس اظهارات انوشیروان محسنی‌بندپی، معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، سامان‌دهی این حوزه، تقویت هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و ایجاد چارچوب‌های حقوقی و اجرایی روشن از اهداف اصلی این آیین‌نامه است. همچنین تغییر ترکیب شورای راهبری گردشگری سلامت و مشارکت بیشتر بخش‌های اقتصادی، اجرایی و رسانه‌ای، از جمله محورهای مطرح‌شده در توضیحات وی درباره این مصوبه بوده است.
سامان‌دهی گردشگری سلامت؛ از هماهنگی دستگاه‌ها تا جذب بیمار خارجی
گردشگری سلامت به سفر افراد به خارج از محل زندگی خود برای دریافت خدمات درمانی، پزشکی، توان‌بخشی یا برخی خدمات مرتبط با تندرستی گفته می‌شود. این حوزه در صورت برخورداری از برنامه‌ریزی منسجم، می‌تواند زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی شامل بیمارستان‌ها، مراکز تشخیصی، شرکت‌های تسهیل‌گر درمان، هتل‌ها، حمل‌ونقل، مترجمان، راهنمایان گردشگری و مراکز خدمات پس از درمان را فعال کند.
از مهم‌ترین مزایای توسعه این صنعت می‌توان به افزایش درآمد ارزی، ایجاد اشتغال تخصصی، افزایش بهره‌وری ظرفیت‌های درمانی، تقویت سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های سلامت و افزایش تقاضا برای خدمات اقامتی و گردشگری اشاره کرد.
در عین حال، موفقیت در این بازار صرفاً به برخورداری از پزشکان متخصص و بیمارستان‌های مجهز وابسته نیست. شفافیت هزینه‌های درمان، تسهیل فرایند پذیرش بیماران خارجی، رعایت حقوق بیمار، دسترسی به خدمات ترجمه، هماهنگی میان بیمارستان و محل اقامت و پیگیری وضعیت بیمار پس از بازگشت به کشور مبدأ، از عواملی هستند که می‌توانند بر انتخاب مقصد درمانی تأثیر بگذارند.
مشهد؛ مهم‌ترین کانون گردشگری سلامت در شرق کشور
خراسان رضوی در میان استان‌های کشور، به دلیل هم‌زمانی ظرفیت‌های درمانی و گردشگری، موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه، از قابلیت قابل توجهی برای توسعه گردشگری سلامت برخوردار است. در این میان، مشهد به‌عنوان مرکز اصلی درمان تخصصی و گردشگری استان، جایگاه محوری دارد.
معاون بین‌الملل دانشگاه علوم پزشکی مشهد اعلام کرده بود که در سال قبل از آن، بیش از ۴۰ هزار بیمار افغانستانی از خدمات درمانی مشهد استفاده کرده‌اند. به گفته وی، بیمارستان رضوی سهم قابل توجهی از این پذیرش را به خود اختصاص داده بود.
همچنین مدیر گردشگری سلامت دانشگاه علوم پزشکی مشهد، از پذیرش سالانه حدود ۱۰۰ هزار بیمار غیرایرانی در مشهد خبر داد. این ارقام به دوره‌ها و مبانی گزارش‌دهی متفاوتی مربوط هستند و نباید بدون بررسی دامنه آماری، با یکدیگر جمع شوند یا معادل یکدیگر در نظر گرفته شوند.
این گزارش‌ها نشان می‌دهند که بازار بیماران خارجی برای مشهد صرفاً یک ظرفیت بالقوه نیست و پیش از این نیز تقاضای قابل توجهی برای دریافت خدمات درمانی در این شهر وجود داشته است.
وجود مراکز درمانی تخصصی، پزشکان باتجربه، ظرفیت‌های آموزشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد و زیرساخت‌های اقامتی گسترده، از مزیت‌های این شهر به شمار می‌روند. همچنین حضور زائران و گردشگران خارجی، به‌ویژه از کشورهای همسایه، امکان معرفی خدمات درمانی و ایجاد ارتباط با بازارهای هدف را افزایش می‌دهد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده درباره گردشگری سلامت مشهد، افغانستان از بازارهای مهم این حوزه است و بیمارانی از کشورهای دیگری همچون عراق، ترکمنستان، تاجیکستان، پاکستان و کشورهای حوزه خلیج فارس نیز در فهرست ملیت‌های مراجعه‌کننده قرار داشته‌اند.
مزیت رقابتی خراسان رضوی؛ پیوند درمان، زیارت و سفر
یکی از ویژگی‌های متمایز مشهد، امکان پیوند دادن خدمات درمانی با ظرفیت‌های زیارتی، فرهنگی و اقامتی است. در بسیاری از موارد، بیمار خارجی به همراه اعضای خانواده یا همراهان خود سفر می‌کند؛ بنابراین نیازهای او تنها به مراجعه به بیمارستان محدود نمی‌شود و خدمات اقامتی، حمل‌ونقل، تغذیه، ترجمه و برنامه‌ریزی سفر نیز اهمیت پیدا می‌کنند.
در صورت طراحی بسته‌های حرفه‌ای و متناسب با شرایط بیمار، امکان استفاده از این ظرفیت برای افزایش ماندگاری گردشگر و رونق کسب‌وکارهای محلی وجود دارد. البته برنامه‌های گردشگری باید با وضعیت جسمانی بیمار و توصیه‌های پزشک هماهنگ باشند و خدمات تفریحی یا زیارتی نباید جایگزین مراقبت‌های درمانی شوند.
از سوی دیگر، نزدیکی جغرافیایی به افغانستان و دسترسی منطقه‌ای به بازارهای آسیای مرکزی، فرصت مناسبی برای توسعه همکاری‌های پزشکی، معرفی خدمات تخصصی و ایجاد مسیرهای ارتباطی میان مراکز درمانی و بیماران خارجی فراهم می‌کند.
فرصت‌های مکمل در سبزوار، نیشابور، تربت‌حیدریه و گناباد
اگرچه مشهد در حال حاضر کانون اصلی گردشگری سلامت خراسان رضوی است، توسعه این صنعت می‌تواند با نگاه استانی دنبال شود. دانشگاه‌ها و شبکه‌های درمانی مستقر در شهرهایی مانند سبزوار، نیشابور، تربت‌حیدریه و گناباد می‌توانند در چارچوب برنامه‌ریزی منطقه‌ای، بخشی از ظرفیت‌های مکمل سلامت استان را تشکیل دهند.
سبزوار با برخورداری از دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی منطقه‌ای، قابلیت بررسی برای توسعه خدمات تخصصی متناسب با امکانات موجود را دارد. نیشابور نیز می‌تواند با اتکا به زیرساخت‌های سلامت خود، در ارائه خدمات به جمعیت منطقه و توسعه تدریجی برخی خدمات قابل عرضه به بیماران غیربومی نقش‌آفرینی کند.
تربت‌حیدریه و گناباد نیز به دلیل برخورداری از ساختارهای دانشگاهی و درمانی، ظرفیت مشارکت در برنامه‌های استانی برای ارتقای خدمات پزشکی، توانمندسازی نیروی انسانی و گسترش دسترسی به خدمات سلامت را دارند.
البته تبدیل این شهرها به مقصد گردشگری سلامت بین‌المللی، مستلزم ارزیابی دقیق امکانات تخصصی، ظرفیت پذیرش بیمار خارجی، مجوزهای لازم، زیرساخت اقامت و حمل‌ونقل و میزان تقاضای واقعی بازار است. ازاین‌رو، در گام نخست می‌توان بر شناسایی توانمندی‌های هر شهر و تعریف نقش‌های مکمل برای آن‌ها تمرکز کرد؛ به‌گونه‌ای که مشهد کانون اصلی جذب و پذیرش بیماران خارجی باقی بماند و سایر شهرها متناسب با ظرفیت‌های تأییدشده خود در زنجیره خدمات سلامت استان مشارکت کنند.
گردشگری سلامت و فرصت‌های اقتصادی برای بخش خصوصی
توسعه گردشگری سلامت می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای سرمایه‌گذاری و فعالیت بنگاه‌های اقتصادی در خراسان رضوی ایجاد کند. شرکت‌های تسهیل‌گر درمان، مراکز اقامتی، آژانس‌های گردشگری، خدمات حمل‌ونقل، مترجمان تخصصی و ارائه‌دهندگان خدمات مراقبتی، از جمله بخش‌هایی هستند که می‌توانند از توسعه این بازار منتفع شوند.
در این میان، شکل‌گیری همکاری‌های شفاف میان مراکز درمانی و فعالان گردشگری اهمیت زیادی دارد. ارائه اطلاعات روشن درباره هزینه‌ها، کیفیت خدمات، زمان انتظار، فرایند پذیرش و مسئولیت هر یک از طرفین می‌تواند اعتماد بیماران خارجی را افزایش دهد و از بروز اختلافات احتمالی جلوگیری کند.
همچنین توسعه بازاریابی دیجیتال چندزبانه، معرفی توانمندی‌های مراکز درمانی در بازارهای هدف و ایجاد سازوکارهای پاسخ‌گویی به بیماران پیش و پس از سفر، می‌تواند جایگاه خراسان رضوی را در رقابت منطقه‌ای تقویت کند.
چالش‌هایی که باید هم‌زمان با فرصت‌ها دیده شوند
با وجود ظرفیت‌های موجود، توسعه گردشگری سلامت در خراسان رضوی نیازمند رفع برخی موانع اجرایی است. هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، تعیین دقیق وظایف بخش‌های دولتی و خصوصی، تسهیل فرایندهای اداری، تقویت زیرساخت‌های پذیرش بین‌المللی و ارتقای خدمات پشتیبان از جمله موضوعاتی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
از سوی دیگر، توسعه این صنعت نباید به کاهش دسترسی شهروندان به خدمات درمانی منجر شود. برنامه‌ریزی برای استفاده بهینه از ظرفیت‌های موجود، سرمایه‌گذاری متناسب با نیازهای جمعیت محلی و رعایت استانداردهای کیفیت و ایمنی، از الزامات توسعه پایدار گردشگری سلامت است.
در حوزه بازاریابی نیز تمرکز صرف بر جذب تعداد بیشتر بیمار کافی نیست؛ بلکه رضایت بیماران، کیفیت درمان، رعایت اصول حرفه‌ای پزشکی، شفافیت مالی و اعتبار بین‌المللی مراکز درمانی باید در اولویت قرار گیرد.
آینده گردشگری سلامت خراسان رضوی در پرتو مصوبه جدید دولت
تصویب آیین‌نامه توسعه گردشگری سلامت را می‌توان فرصتی برای حرکت از فعالیت‌های پراکنده به سمت مدیریت منسجم‌تر این صنعت دانست. تحقق اهداف این مصوبه، به نحوه اجرای آن، میزان هماهنگی دستگاه‌های مسئول و مشارکت مؤثر بخش خصوصی وابسته خواهد بود.
برای خراسان رضوی، تدوین برنامه عملیاتی مشخص شامل شناسایی بازارهای هدف، ارزیابی ظرفیت مراکز درمانی، تقویت خدمات پذیرش بیماران خارجی، توسعه همکاری‌های بین‌المللی و معرفی هدفمند توانمندی‌های استان می‌تواند گام مهمی در این مسیر باشد.
در نهایت، مزیت اصلی خراسان رضوی تنها در برخورداری از مراکز درمانی یا حضور گسترده زائران خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در امکان پیوند دادن دانش پزشکی، زیرساخت‌های گردشگری، موقعیت جغرافیایی و خدمات حرفه‌ای نهفته است. اگر این ظرفیت‌ها در چارچوبی شفاف، رقابتی و مبتنی بر کیفیت سازمان‌دهی شوند، گردشگری سلامت می‌تواند به یکی از محورهای مهم تنوع‌بخشی به اقتصاد گردشگری استان و افزایش سهم آن از بازار منطقه‌ای خدمات درمانی تبدیل شود.