چمدان خبر: در روزهایی که اخبار متناقضی درباره وضعیت پروازهای خارجی ایران منتشر می‌شود، یک بار دیگر نگاه مسافران به گزینه‌های جایگزین حمل‌ونقل، به‌ویژه مسیرهای زمینی، معطوف شده است. اگرچه در برخی مقاطع خبرهایی درباره توقف پروازهای شرکت‌های ایرانی منتشر شده و هم‌زمان مسئولان از ادامه فعالیت بخش دیگری از پروازها خبر داده‌اند، اما همین فضای مبهم، اهمیت مسیرهای زمینی را برای بازار سفر افزایش داده است.
افزایش اهمیت مسیرهای زمینی
در میان گزینه‌های جایگزین، سفر با خودروی شخصی می‌تواند برای مسافرانی که مقصدشان کشورهای همسایه است، جذابیت بیشتری پیدا کند. ایران از طریق مرزهای زمینی با کشورهایی مانند ترکیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و عراق ارتباط دارد و مسیرهای جاده‌ای متعددی برای سفرهای برون‌مرزی وجود دارد.
ترکیه در این میان یکی از مهم‌ترین مقاصد سفر زمینی ایرانیان است. مرزهای بازرگان، رازی و سرو از مسیرهای اصلی تردد میان دو کشور هستند و برای سفر با خودروی شخصی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند. منابع تخصصی سفر، بازرگان را یکی از مهم‌ترین مسیرهای ورود به ترکیه و رازی را به دلیل نزدیکی به وان، گزینه‌ای مناسب برای سفرهای کوتاه‌تر معرفی کرده‌اند.
از سوی دیگر، مسیرهای زمینی به عراق نیز برای سفرهای گردشگری و زیارتی اهمیت دارند و گذرگاه‌هایی مانند باشماق و تمرچین بخشی از شبکه تردد زمینی ایران با اقلیم کردستان عراق را تشکیل می‌دهند.
مسافر فقط جایگزین حمل‌ونقل نمی‌خواهد
افزایش احتمالی تقاضا برای سفر زمینی، تنها به معنای بیشتر شدن تردد در جاده‌ها و مرزها نیست. مسافری که پرواز را با خودرو جایگزین می‌کند، به مجموعه‌ای از خدمات و اطلاعات جدید نیاز دارد؛ از وضعیت لحظه‌ای مرزها و مسیرهای دسترسی گرفته تا قوانین ورود خودرو، بیمه، مدارک لازم، اقامتگاه‌های مسیر و مقصد و شرایط بازگشت.
برای سفر با خودروی شخصی به ترکیه، برای نمونه، مدارکی مانند کاپوتاژ خودرو، گواهینامه بین‌المللی و بیمه مورد نیاز است و انتخاب مرز نیز می‌تواند بر زمان و کیفیت سفر تأثیر بگذارد.
این موضوع نشان می‌دهد که تغییر شیوه حمل‌ونقل، زنجیره خدمات گردشگری را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. پلتفرم‌های گردشگری در چنین شرایطی می‌توانند از ارائه صرف خدمات اقامت فاصله گرفته و به سمت ارائه اطلاعات و خدمات جامع‌تر برای سفرهای زمینی حرکت کنند.
آیا جاده واقعاً جای پرواز را می‌گیرد؟
پاسخ احتمالاً منفی است. جاده نمی‌تواند برای مقاصد دوردست یا سفرهای فوری، جایگزین واقعی هواپیما باشد. اما در سفرهای منطقه‌ای، به‌ویژه به کشورهای همسایه، می‌تواند به یک گزینه جدی تبدیل شود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که محدودیت‌های هوایی مقطعی یا تکرارشونده باشند. تجربه روزهای اخیر نیز نشان داده است که حتی انتشار خبر محدودیت پرواز می‌تواند توجه مسافران را به مسیرهای زمینی افزایش دهد در برخی گزارش‌ها نیز از حرکت مسافران به سمت مسیر زمینی وان پس از محدود شدن برخی پروازهای منطقه‌ای خبر داده شده است.
از سوی دیگر، ظرفیت مرزهای زمینی نیز قابل توجه است. برای نمونه، در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ بیش از ۵۲۰ هزار مسافر از پایانه مرزی بازرگان تردد کرده‌اند آماری که نشان می‌دهد سفر زمینی پیش از این نیز سهم قابل توجهی از جابه‌جایی مسافران برون‌مرزی ایران داشته است.
بازار سفر در حال تغییر است
آنچه در شرایط کنونی اهمیت دارد، نه جایگزینی کامل هواپیما با خودرو، بلکه انعطاف‌پذیری صنعت گردشگری در برابر تغییر رفتار مسافر است. اگر بخشی از مسافران به دلیل شرایط پروازی مسیر زمینی را انتخاب کنند، بازار اقامت، حمل‌ونقل، خدمات مرزی و حتی مقصدهای گردشگری نیز از این تغییر تأثیر خواهد پذیرفت.
بنابراین شاید پرسش دقیق‌تر این نباشد که «آیا جاده جایگزین پرواز می‌شود؟»؛ بلکه باید پرسید آیا صنعت گردشگری برای مسافری که دیگر نمی‌خواهد یا نمی‌تواند با هواپیما سفر کند، آماده است؟
در شرایطی که سفر همچنان ادامه دارد اما مسیر آن ممکن است تغییر کند، برنده اصلی بازار گردشگری مجموعه‌ای خواهد بود که بتواند سریع‌تر خود را با این تغییر تطبیق دهد.