بارش شهابی در اینستاگرام وایرال میشود و تعداد متقاضیان یک تور افزایش پیدا میکند؛ مسافری برای گرفتن عکس، تلسکوپ را جابهجا میکند اما بعد از ثبت تصویر، به سراغ تماشای آسمان نمیرود. در سوی دیگر، مسافرانی هستند که سفر را فرصتی برای کنار گذاشتن تلفن همراه، گفتوگو با مردم محلی یا تجربه طبیعت میدانند. میان این دو نگاه، این پرسش شکل میگیرد که سفر برای تجربه کردن است یا دیده شدن؟
تصاویری از زبالههای بیپایان، آفرودهای پرسر و صدا و باندهایی که آرامش طبیعت را بر هم میزنند نیز منتشر میشوند و طبیعت از دست زیادهخواهیهای انسان در امان نمانده است. از سوی دیگر، لوازم کمپ عجیب و غیرضروری و تجهیزات مختلفی که طبیعت و سفر را به کالایی لوکس تبدیل میکنند، بهتدریج بخشی از سبک جدید سفر شدهاند؛ روندی که میتواند مصرفگرایی را وارد تجربه سفر کند و اهمیت آشنایی با فرهنگ اهالی منطقه و همزیستی با طبیعت را به حاشیه ببرد.
این میان یک سؤال مطرح میشود؛ آیا سفر همچنان برای تجربه کردن، کشف طبیعت و آشنایی با فرهنگ مردم محلی انجام میشود یا گاهی انتشار یک تصویر در اینستاگرام به بخشی از هدف سفر تبدیل شده است؟
فاطمه، ۲۰ ساله و دانشجوی روزنامهنگاری، یکی از تجربههای خود را در سفر با تور برای تماشای بارش شهابی اینطور برای ایسنا روایت میکند:
«پدیده بارش شهابی که در سالهای پیش هم وجود داشت، امسال به طرز عجیبی در اینستاگرام وایرال شده بود. تورلیدر ما میگفت سالهای گذشته جمعیت کمتری برای این تور ثبتنام میکردند و امسال به همین دلیل افراد بیشتری برای این تور درخواست دادند.»
او در ادامه به اتفاقی اشاره میکند که در جریان همین سفر برایش قابل توجه بوده است: «در ساعتی از این تجربه، آسمان ابری شده بود و اساتید با تلسکوپها کاری نداشتند، اما یکی از مسافرها اصرار داشت تا تلسکوپها جابهجا شوند و زاویه خوبی برای عکاسیاش پیدا شود. بعد از اینکه عکسهایش تمام شد، رفت و منتظر نماند تا از طریق تلسکوپ صورتهای فلکی را ببیند و به حرفهای علمی استاد درباره آسمان و ستارگان گوش بدهد. این رفتار ناراحتم کرد و به من این احساس را داد که بعضی از افراد به دنبال اصالت تجربه کردن در سفر نیستند و صرفاً چون شکلی از سفر وایرال شده، فقط حضور پیدا میکنند تا عکس بگیرند.»
وقتی طبیعت هم بخشی از قاب سفر میشود
تغییر نگاه به سفر تنها به گرفتن عکس و تولید محتوا محدود نمیشود. افزایش استفاده از تجهیزات مختلف برای کمپینگ و شکلهای جدید تفریح در طبیعت نیز بخش دیگری از این تغییر است. در کنار افرادی که تلاش میکنند با حداقل امکانات در طبیعت حضور داشته باشند، گروههایی نیز با تجهیزات بیشتر و هزینههای بالاتر راهی سفر میشوند.
در چنین شرایطی، رعایت اصول حضور در طبیعت نیز به یکی از دغدغههای تورلیدرها تبدیل شده است.
زهرا، ۳۶ ساله و تورلیدر رسمی گردشگری نیز به ایسنا میگوید: «بخشی از مخاطبان جوانتر تورها، انتخابهای متفاوتی دارند. خیلی از افراد، مخصوصاً در سنین پایینتر، تورهای شبیه به تور ما را انتخاب نمیکنند، چون بیشتر به دنبال دوستیابی و میزهای آنچنانی هستند و شاید اولویت آخرشان این باشد که با مردم آن منطقه گفتوگو کنند و تلاشی برای شناختن آنها داشته باشند.»
او درباره رویکرد تیم خود در سفرهای طبیعتگردی نیز توضیح میدهد: «برای تیم ما خیلی مهم است که با صدای بلند آهنگ پخش نکنیم تا به حیوانات آسیب نرسانیم و محیطی را که در آن کمپ میکنیم، تمیزتر از قبل ترک کنیم.»
به گفته این راهنمای تور، شرایط اقتصادی نیز بر تعداد متقاضیان سفر تأثیر گذاشته است: «بعد از جنگ ۱۲ روزه، کمتر شدن متقاضیان تور، بهخصوص از سوی خانوادهها، کاملاً مشهود است. البته همزمان با ما، گروههایی هستند که میزهای گران و در واقع پارتی در طبیعت برگزار میکنند، ولی از جمعیت شرکتکنندگان تورشان کم نمیشود.»
او که شغل اصلیاش معلمی است، درباره هدف خود از برگزاری تور میگوید: «برای من مهم بود که آدمهای سفرنرو را سفربرو کنم و تورهای سالم و امنی برگزار کنم. در مورد هدف اول، خیلی سخت است که با این شرایط اقتصادی به نتیجه برسم و هدف دوم هم مخاطب تورهایم را کم میکند. ناراضی نیستم، اما تأثیرات سوشالمدیا و ذائقه غالبی که برای جامعه ساخته شده است، باعث میشود احساس ضعف کنی که چرا تور من با ۲۰ نفر برگزار میشود و تور دیگری با ۶۰ نفر. البته افرادی هستند که سالهاست فقط با ما سفر میکنند، اما نمیشود بهتنهایی با این جریان مبارزه کرد.»
سفر برای دیدن، نه الزاماً برای شناختن
با این حال، همه مسافران معنای یکسانی از «تجربه سفر» ندارند. برای بعضی افراد، سفر بیش از هر چیز فرصتی برای دیدن مکانهای تاریخی و طبیعی است و آشنایی با فرهنگ مردم محلی در اولویت قرار ندارد.
مهناز، ۶۳ ساله و خانهدار، مدت زیادی است که با تورهای مختلف سفر میکند. او درباره اولین تجربه خود از سفر با تور به ایسنا میگوید: «اولین باری که تصمیم گرفتم با تورهای گردشگری همراه شوم، دوست داشتم به یزد سفر کنم و همسرم نمیتوانست همراهم بیاید. به همین دلیل با این گروه همراه شدم و بعد از تجربه خوبی که داشتم، در سفرهای بعدی هم همان تور را انتخاب کردم.»
او معتقد است برنامههای مختلف اعضای خانواده، سفر گروهی خانوادگی را دشوار کرده است: «به نظرم، به دلیل برنامههای شلوغ و مختلفی که برای خانوادهها وجود دارد، سخت است که با پسر یا دخترم برنامهریزی کنیم و همه با هم سفر برویم، پس انتخاب بهتر و امنتر، چنین تورهایی است.»
مهناز درباره اولویتهای خود در سفر نیز میگوید: «برای من آشنایی با مردم منطقه و شناختن فرهنگ آنها موضوعیت ندارد و ترجیح میدهم مکانهای دیدنی و تاریخی شهرهای مختلف و طبیعت هر شهر را ببینم. طبیعت کردستان هم یکی از بهترین تجربههای سفر چند سال اخیرم است. شبکههای اجتماعی و اینستاگرام اصلاً تأثیری بر انتخابهای مقصد من در سفر ندارند و طبق علایق شخصی و برنامههای تور تصمیمگیری میکنم.»
نسل Z و تجربه متفاوت کمپینگ
در مقابل، برای برخی از جوانان، دور شدن از زندگی شهری و تجربه شرایط متفاوت، بخشی از جذابیت کمپینگ است.
مینو، ۲۰ ساله و دانشجوی مطالعات ارتباطاتی، درباره تجربه سفر خود با تورهای مختلف نیز به ایسنا میگوید: «برای من مهم است که با مردم محلی آن منطقه وارد گفتوگو شوم و هر جا که فرصتش را پیدا کنم، به شکل شخصی صحبت را شروع میکنم، اما معمولاً برنامه تورها طوری پیش میرود که خیلی با مردم آن منطقه مواجه نمیشویم.»
او درباره علت علاقه بخشی از نسل جوان به کمپینگ معتقد است: «به نظر من، جذابیت کمپینگ و بیشتر شدن آن در نسل Z به زندگی آپارتمانی و شهری برمیگردد که تجربه مجاورت با طبیعت و فضای باز را از این نسل دریغ کرده است. ایجاد چالش برای ابتداییترین مسائل در کمپ نیز برای نسل جوان جالب و قابل توجه است و تجربهای بسیار متفاوت نسبت به سفر عادی و اقامت در هتل دارد.»
مینو در عین حال تأثیر شبکههای اجتماعی بر برخی از سفرها را هم رد نمیکند: «تجربه من بدون آنتن بود و حتی برای پیامک معمولی هم جوابگو نبود. اما قبول دارم که بعضی از افراد برای تولید محتوا تن به چنین سفرهایی میدهند. در مقابل، برای افراد دیگری خیلی مهم است که در سفر گوشیشان را کنار بگذارند و از آرامش طبیعت استفاده کنند.»
سفر؛ تجربه شخصی یا تصویری برای انتشار؟
تجربه این افراد نشان میدهد سفر، بهخصوص کمپینگ و همراهی با تور، برای افراد مختلف معنا و کارکرد متفاوتی دارد. برای یک نفر، دیدن یک منظره و ثبت آن با دوربین مهم است؛ برای دیگری، آشنایی با مردم محلی و فرهنگ منطقه اهمیت دارد و فرد دیگری ممکن است صرفاً به دنبال فاصله گرفتن از زندگی شهری و تجربه آرامش طبیعت باشد.
در این میان، شبکههای اجتماعی نیز به بخشی از معادله سفر تبدیل شدهاند، از معرفی مقصدهای جدید و افزایش استقبال از برخی رویدادها گرفته تا تغییر سلیقه مسافران و شکل ارائه تجربه سفر.
مسئله شاید نه خودِ عکس گرفتن یا انتشار تجربه سفر، بلکه زمانی باشد که تصویر ثبتشده جای خودِ تجربه را بگیرد؛ زمانی که سفر بیش از آنکه فرصتی برای دیدن، شناختن و تجربه کردن باشد، به حضور در قاب یک تصویر محدود شود.
در نهایت، این پرسش همچنان باقی است؛ وقتی از سفر برمیگردیم، قرار است چیزی را به خاطر بیاوریم یا فقط چیزی برای استوری داشته باشیم؟