استان خراسان رضوی اگرچه به واسطه میزبانی از میلیونها زائر و گردشگر و برخورداری از جایگاه رفیع مذهبی و تاریخی، همواره به عنوان قطب اصلی گردشگری ایران شناخته میشود، اما در این میان، بخش چشمگیری از گنجینههای بکر استان همچنان در آرامشِ طبیعت و اصالتِ زندگی روستایی پنهان مانده است.
این استان که سرزمینی با پیشینهای دیرین و فرهنگی پربار است، اکنون با مجموعهای از روستاهای هدف گردشگری روبروست که علیرغم دارا بودن پتانسیلهای بینظیر، همچنان در سایه ظرفیتهای مذهبی، کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. این دهکدههای تماشایی که هر یک حامل شناسنامهای منحصر به فرد از تاریخ، معماری بومی، طبیعتگردی و آیینهای سنتی هستند، فراتر از مقاصدی برای سفر، بستری برای تحول بنیادین اقتصادی و اجتماعی محسوب میشوند.
بازشناسی این ظرفیتها و سرمایهگذاری بر روی آنها، نه تنها موتور محرکی برای توسعه پایدار منطقه خواهد بود، بلکه میتواند راهکاری راهبردی برای مهار مهاجرتهای بیرویه، ترویج بازگشت به روستا و ایجاد اشتغال پایدار در جوامع محلی باشد.
یکی از فعالان حوزه گردشگری و توسعه روستایی، معتقد است که گردشگری روستایی نباید تنها به عنوان یک گزینه تفریحی حاشیهای دیده شود، بلکه ضرورتی استراتژیک برای حفظ هویت، ارتقاء سطح معیشت روستاییان و معرفی چهرهای چند وجهی و اصیل از خراسان رضوی به گردشگران داخلی و خارجی است.
حسن قربانی، در گفت و گو با ایسنا با اشاره به روند رو به رشد گردشگری روستایی و پایدار اظهار کرد: شهرنشینان و گردشگران امروز به دنبال مقاصدی هستند که تجربههای اصیل و معنادار ارائه دهند.
گردشگر مدرن، صرفاً به دنبال بازدید از بناهای تاریخی یا طبیعتگردی نیست؛ بلکه میخواهد با فرهنگ مردم میزبان، سبک زندگیشان، غذاهای محلی، صنایع دستی و حتی چالشهای روزمرهشان درگیر شود. روستاهای خراسان رضوی، با پیشینهای غنی در کشاورزی، دامداری، عشایرنشینی، تولید صنایع دستی و دارای سنتهای شفاهی و نمایشی منحصر به فرد، بستر بسیار مناسبی برای این نوع گردشگری هستند.
این فعال گردشگری درباره ابعاد ظرفیتهای گردشگری روستایی در این استان، به تنوع چشماندازهای طبیعی اشاره و اظهار کرد: خراسان رضوی در مناطق کوهستانی و ییلاقی در شمال و غرب و دشتهای حاصلخیز و مناطق کویری در جنوب، تنوع جغرافیایی فوقالعادهای دارد. این تنوع، فرصتهایی برای انواع فعالیتهای طبیعتگردی، کوهنوردی، پیادهروی در مسیرهای سنتی، پرندهنگری و حتی نجوم آماتوری فراهم میآورد.
وی با اشاره به طبیعت منحصر به فرد شهرستان کلات و درگز تا کویر بجستان و بردسکن و فرهنگ تایباد و خواف و آثار تاریخی سبزوار و دیگر شهرستانها اظهار کرد: بسیاری از این روستاها، قدمتی تاریخی دارند و معماری سنتی آنها، بازتابی از سبک زندگی گذشتگان و سازگاری با اقلیم منطقه است. روستاهایی با بافت تاریخی ارزشمند یا بقایای قلعهها، آسیابهای آبی قدیمی و قناتهای تاریخی، میتوانند مقاصد جذابی برای علاقهمندان به تاریخ و معماری باشند.
قربانی از فرهنگ و سنتهای زنده به عنوان یکی دیگر از جاذبههای مهم نام برد و اظهار کرد: موسیقی مقامی شمال خراسان، آیینهای نمایشی و مذهبی خاص برخی مناطق، جشنهای برداشت محصول، سنتهای مرتبط با دامداری و عشایر و مهارتهای بومی در تولید صنایع دستی، بخشهای جداییناپذیر هویت روستایی هستند که میتوانند به تجربههایی ناب برای گردشگران تبدیل شوند.
این فعال حوزه گردشگری، محصولات بومی و کشاورزی استان را نیز فرصتی برای توسعه گردشگری کشاورزی دانست و توضیح داد: کیفیت محصولات کشاورزی در بسیاری از مناطق استان، مانند زعفران، زرشک، میوههای سردسیری و گیاهان دارویی، فرصتی برای آشنایی گردشگران با فرآیندهای تولید و خرید محصولات تازه و ارگانیک فراهم میکند.
قربانی در ادامه به چالشهای پیش روی توسعه گردشگری روستایی در روستاهای خراسان رضوی اشاره و اظهار کرد: ضعف زیرساختها، از جمله کمبود اقامتگاههای بومگردی استاندارد، رستورانهای سنتی با کیفیت و شبکههای ارتباطی مناسب، اولین مانع محسوب میشود. همچنین، دسترسی نامناسب به برخی روستاها و نبود وسایل حملونقل عمومی کافی، موجب محدودیت در جذب گردشگر میشود.
ضعف در برندینگ و بازاریابی منسجم مانعی دیگر در این حوزه است؛ بسیاری از روستاها و جاذبههایشان، حتی برای ساکنان استان نیز ناشناخته باقی ماندهاند. نبود استراتژی بازاریابی هدفمند و تولید محتوای جذاب، باعث هدر رفت این پتانسیلها شده است.
قربانی همچنین به مقاومت در برابر تغییر و عدم مشارکت جامعه محلی و موازیکاری و نبود هماهنگی بین دستگاههای دولتی به عنوان چالشهای مهم دیگر اشاره و اظهار کرد: گاهی اوقات، روستاییان به دلیل عدم آگاهی از منافع بلندمدت گردشگری، تمایلی به پذیرش طرحهای توسعه نشان نمیدهند. همچنین، نبود هماهنگی کافی بین سازمان میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی، دهیاریها و دیگر نهادهای مرتبط، مانع از اجرای طرحهای جامع میشود.
قربانی بر تدوین اطلس جامع ظرفیتهای گردشگری روستایی با همکاری دستگاههای ذیربط تأکید کرد و گفت: توسعه اقامتگاههای بومگردی با هویت محلی، برگزاری دورههای توانمندسازی و آموزش برای روستاییان، ایجاد مسیرها و تجربیات تخصصی گردشگری و تقویت هماهنگی بین سازمانی ضروری است.
وی در تشریح ایده مسیرهای گردشگری، توضیح داد: به جای نگاه مجزا به هر روستا، میتوان مسیرهایی با موضوعات مشخص مانند مسیر طعمهای روستایی برای آشنایی با محصولات و غذاهای محلی، یا مسیر تاریخ شفاهی برای روایت داستانهای کهن و آشنایی با معماریهای تاریخی طراحی کرد.
این فعال گردشگری افزود: خراسان رضوی ظرفیت آن را دارد که به یکی از قطبهای گردشگری روستایی در کشور تبدیل شود، اما این امر مستلزم یک برنامهریزی جامع، نگاه بلندمدت، سرمایهگذاری هوشمندانه و مهمتر از همه، باور به توانمندیهای پنهان در دل همین روستاهاست.
اهمیت گردشگری روستایی در تربتحیدریه؛ از مهاجرت معکوس تا احیای هویت
در این میان، شهرستان تربتحیدریه، با داشتن ۱۱ روستای دارای پتانسیل گردشگری، نمونهای برجسته از ظرفیتهای نهفته در دل روستاها برای توسعه پایدار است. این منطقه، با تلفیقی به سنت و آینده، توانسته است گامهای مؤثری در جهت تحقق اهداف گردشگری روستایی بردارد.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تربتحیدریه، با تأکید بر رویکرد گردشگری روستامحور به عنوان کلید توسعه پایدار در این منطقه، به تشریح ظرفیتها و دستاوردهای حاصل از اجرای این استراتژی پرداخت و گفت: در شهرستان ۱۱ روستای گردشگرپذیر داریم که این نشان از گستردگی پتانسیلهای طبیعی، تاریخی و فرهنگی در مناطق روستایی تربتحیدریه است.
علی محمدی، یکی از مهمترین دستاوردهای تحقق یافته از توسعه گردشگری در روستاهای تربتحیدریه را مهاجرت معکوس دانست و اظهار کرد: در برخی از روستاها، مانند رودمعجن، حصار و قلعه نو، کامه، بکاول، حاج بیگی و سربالا، شاهد بازگشت ساکنینی هستیم که پیش از این به دلیل نبود فرصتهای شغلی مناسب، روستا را ترک کرده و به شهرها مهاجرت کرده بودند.
وی اظهار کرد: این پدیده، نتیجه مستقیم توجه به ایجاد اقامتگاههای بومگردی و احیای بناهای تاریخی و همچنین راهاندازی کارگاههای صنایع دستی در این مناطق بوده است. این اقدامات، نه تنها منجر به جذب گردشگران داخلی و خارجی شده، بلکه رونق اقتصادی چشمگیری را برای این روستاها به ارمغان آورده است.
محمدی با بیان اینکه گردشگران دیگر به دنبال مقاصد تکراری و شلوغ نیستند، بلکه تجربههای اصیل، بومی و انسانی را جستجو میکنند، افزود: روستاها، به طور طبیعی، مملو از چنین تجربههایی هستند و ما با درک این نیاز، تلاش کردهایم تا این ظرفیتها را شناسایی، احیا و به جامعه گردشگری معرفی کنیم.
وی، پتانسیلهای روستاهای تربتحیدریه را بسیار فراتر از جاذبههای صرف طبیعی دانست و خاطرنشان کرد: هر روستای تربتحیدریه دارای مجموعهای از آیینها و رسوم خاص خود در طول سال است. ضمن اینکه تنوع اقلیمی و فرهنگی تربتحیدریه، منجر به پدید آمدن غذاهای محلی منحصر به فردی شده است که طعم و عطر آنها، بخشی از هویت منطقه را تشکیل میدهد.
چشماندازهای طبیعی، کوهستانها، درهها، رودخانهها و پوشش گیاهی متنوع در اطراف روستاها، فضایی آرامشبخش و دلانگیز را برای گردشگرانی که به دنبال فرار از آلودگی و شلوغی شهر هستند، فراهم میآورد و با توجه به همین ظرفیتهای گسترده، در سالهای اخیر، اقامت گردشگران در بومگردیهای روستایی به اولویت اصلی برنامههای تورهای گردشگری در منطقه تبدیل شده است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تربتحیدریه، ادامه داد: یکی دیگر از مصادیق بارز موفقیت در احیای میراث فرهنگی و ایجاد جاذبه گردشگری، راهاندازی تنها آسیاب آبی تاریخی فعال در روستای قلعه نو تربتحیدریه بود.
محمدی با ابراز خرسندی از استقبال بسیار خوب گردشگران از این آسیاب آبی، تأکید کرد: این پروژه توانسته است رونق اقتصادی برای روستا فراهم کند.
توجه به حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری روستایی ضرورتی برای توسعه پایدار جوامع محلی و روستایی است و سرمایهگذاری در این حوزه، سرمایهگذاری بر روی هویت، فرهنگ و آیندهای روشنتر برای روستاهای ایران است.
گردشگری روستایی دیگر یک فعالیت حاشیهای نیست
تربتحیدریه، در سالهای اخیر توانسته از یک عبورگاه موقت به یک مقصد گردشگری دائمی و پویا تغییر پیدا کند به طوری که گردشگری روستایی در این شهرستان دیگر یک فعالیت حاشیهای نیست، بلکه ستون فقرات توسعه اقتصادی و فرهنگی شهرستان تربتحیدریه است.
فرماندار شهرستان تربتحیدریه گفت: با توسعه زیرساختهای روستایی و ایجاد جاذبههای بومی، میتوان زائران و گردشگران را برای اقامت طولانیمدت در منطقه نگه داشت.
مجتبی شجاعی در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: روستاهای اطراف تربتحیدریه، دارای بافتهای تاریخی، معماری خشتی خاص و طبیعتی بکر هستند.
شجاعی معتقد است: با ایجاد اقامتگاههای بومگردی استاندارد در این روستاها، گردشگر نه تنها در هتلهای شهر اقامت میکند، بلکه تجربه بسیار خوبی از زندگی روستایی، غذاهای محلی و مهماننوازی اصیل خراسانی را حس میکند ضمن اینکه این امر ارزش افزوده اقتصادی را به شدت افزایش میدهد.
وی با اشاره به اینکه یکی از دغدغههای اصلی در شهرستان، ایجاد اشتغال پایدار برای جوانان است، اظهار کرد: گردشگری روستایی کوتاهترین مسیر برای تبدیل سرمایههای فرهنگی و طبیعی به سرمایه اقتصادی است.
تربتحیدریه و روستاهای اطراف آن، گنجینهای از معماری خشتی و نیایی است که در طول قرنها شکل گرفته است؛ اما فرسودگی این بناها به دلایل مختلف از جمله تغییر سبک زندگی، یک تهدید جدی است.
شجاعی افزود: وقتی مردم محلی میبینند که خانههای قدیمی و آدابورسوم سنتی آنان برای گردشگران جذابیت دارد، انگیزه پیدا میکنند تا این بناها را بازسازی کنند. این فرآیند نه تنها هویت بصری شهرستان را حفظ میکند، بلکه باعث زنده ماندن سنتهای کهن میشود.
وی احیای خانههای تاریخی در قالب اقامتگاههای بومگردی، را برای حفظ میراث ناملموس و ملموس منطقه بسیار حائز اهمیت دانست و تصریح کرد: توسعه گردشگری روستایی در تربتحیدریه، منجر به بهبود زیرساختهای روستاها میشود.
فرماندار شهرستان تربتحیدریه خاطرنشان کرد: برای جذب گردشگر، نیاز به راههای دسترسی مناسب، اینترنت پرسرعت و امکانات رفاهی اولیه است. در همین راستا پیگیریهایی برای اختصاص بودجههای عمرانی به روستاهای دارای پتانسیل گردشگری، منجر به بهبود کیفیت زندگی ساکنان بومی شده است.
گردشگری روستایی، فراتر از یک تفریح ساده، ابزاری قدرتمند برای توسعه پایدار است. این نوع گردشگری با ایجاد فرصتهای شغلی مستقیم و غیرمستقیم برای ساکنان روستاها، به رونق اقتصادی این مناطق کمک شایانی میکند و از مهاجرت بیرویه به شهرها جلوگیری میکند. توجه به گردشگری روستایی، همچنین با تشویق به حفظ محیط زیست و طبیعت بکر روستاها، به توسعه پایدار و حفاظت از منابع طبیعی کمک کرده و تجربهای اصیل و آرامشبخش را برای گردشگران فراهم میآورد. در دنیای امروز که شهرنشینی و زندگی ماشینی افزایش یافته، گردشگری روستایی به عنوان پناهگاهی برای تجربه آرامش، طبیعت و اصالت، اهمیت ویژهای پیدا کرده است.
انتهای پیام