چمدان خبر- آغاز هفته دفاع مقدس فرصتی است تا بار دیگر ظرفیت گردشگری جنگ در ایران مورد توجه قرار گیرد؛ حوزهای که از یادمانها و مناطق عملیاتی هشت سال دفاع مقدس تا موزهها و مسیرهای فرهنگی، میتواند علاوه بر انتقال روایتهای تاریخی، به توسعه گردشگری در مناطق مختلف کشور کمک کند.
گردشگری جنگ که در ادبیات جهانی با عنوان گردشگری یادمانی و تاریخی-نظامی شناخته میشود، سالهاست در کشورهای مختلف بهعنوان بخشی از گردشگری فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است. بازدید از یادمانهای جنگ جهانی اول در فرانسه، موزههای جنگ ویتنام و دیگر مقاصد تاریخی مرتبط با نبردها نشان میدهد که مکانهای مرتبط با جنگ، در صورت برنامهریزی درست، میتوانند به مقصدهایی برای شناخت تاریخ، آموزش و تعامل فرهنگی تبدیل شوند.
در ایران نیز مناطق عملیاتی دفاع مقدس در جنوب و غرب کشور، از خرمشهر، آبادان و شلمچه تا فکه، طلائیه، دهلاویه و هویزه، بخشی از میراث تاریخی معاصر کشور هستند؛ مناطقی که امروز علاوه بر کارکرد فرهنگی و معنوی، ظرفیت توسعه گردشگری موضوعی را نیز دارند.
گردشگری در شرایط بحران متوقف نشد
توسعه گردشگری جنگ در شرایطی مطرح میشود که صنعت گردشگری ایران طی سالهای اخیر با بحرانهای مختلفی مواجه بوده است. معاون گردشگری کشور با اشاره به تداوم فعالیت این صنعت در شرایط دشوار گفت: «طی دو سال گذشته همه سناریوهای مرتبط با توسعه گردشگری بررسی شده و با وجود شرایط دشوار، اجازه ندادهایم این صنعت متوقف شود به همین دلیل امروز گردشگری ایران همچنان فعال است و میتوانیم با اتکا به عملکرد و آمار از آن دفاع کنیم.»
انوشیروان محسنیبندپی در نشست تخصصی با سرمایهگذاران و فعالان گردشگری استان اردبیل، بر نقش بخش خصوصی در استمرار فعالیتهای گردشگری تأکید کرد و گفت: «سرمایهگذاری و توسعه در حوزه گردشگری، حاصل اعتماد متقابل میان دولت و بخش خصوصی و فعالان صنعت گردشگری است.»
این نگاه میتواند در حوزه گردشگری جنگ نیز مورد توجه قرار گیرد چراکه بسیاری از مناطق دارای ارزش تاریخی دفاع مقدس، در استانهایی قرار دارند که توسعه گردشگری در آنها میتواند به رونق اقتصادی جوامع محلی، ایجاد فرصتهای شغلی و افزایش ماندگاری سفر کمک کند.
راهیان نور؛ تجربهای از گردشگری یادمانی
مهمترین تجربه موجود در حوزه گردشگری جنگ ایران، اردوهای راهیان نور است؛ جریانی که طی سالهای گذشته میلیونها نفر را به مناطق عملیاتی دفاع مقدس هدایت کرده است.
این سفرها نشان دادهاند که بازدید از مناطق جنگی تنها یک حضور فیزیکی در یک مکان تاریخی نیست، بلکه ترکیبی از روایتگری، شناخت تاریخ، تجربه فرهنگی و ارتباط با جامعه محلی است.
با این حال، توسعه گردشگری جنگ نیازمند عبور از مدل سنتی بازدید و حرکت به سمت طراحی محصولات گردشگری حرفهای است؛ محصولاتی که بتوانند مخاطبان مختلف از خانوادهها، دانشجویان و پژوهشگران تا گردشگران فرهنگی داخلی و خارجی را جذب کنند.
تحریک تقاضا و معرفی مقصدهای جدید
یکی از موضوعات مهم در توسعه گردشگری کشور، توزیع سفر و کاهش تمرکز آن در چند مقصد محدود است. مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی با اشاره به برنامههای این وزارتخانه برای فعالسازی مقصدهای جدید گفت: «با اجرای برنامههای تحریک تقاضا، برگزاری رویدادها، استفاده از ظرفیت رسانهها و فضای مجازی و ارائه برخی تخفیفها، تمرکز سفرهای داخلی از چند استان شمالی به استانهای مرکزی و غربی کشور نیز گسترش پیدا کرده است.»
سیدمصطفی فاطمی با اشاره به اثر بحرانهای اخیر بر بخش خصوصی گردشگری افزود: «پس از چندین بحران در سالهای اخیر و وقوع جنگ، گردشگری با توقف و مشکلات متعددی مواجه شد و این شرایط بهویژه بر بدنه بخش خصوصی و دفاتر خدمات مسافرتی که نقش مهمی در توزیع سفر و منابع مالی در نقاط مختلف کشور دارند، اثر گذاشت.»
این رویکرد میتواند فرصتی برای مناطق دارای ظرفیت گردشگری جنگ باشد؛ مناطقی که علاوه بر ارزشهای تاریخی، از جاذبههای طبیعی، فرهنگی و بومی نیز برخوردار هستند و میتوانند در قالب مسیرهای ترکیبی معرفی شوند.
«مهر جنوب» و توجه دوباره به مناطق کمتر دیدهشده
مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی همچنین از برنامه «مهر جنوب» برای فعالسازی دوباره سفر به استانهای جنوبی خبر داد و گفت: «فعالسازی سفر به جنوب کشور با رعایت ایمنی مسافران و متناسب با خدماتی که امکان ارائه آن وجود دارد، دنبال میشود و در همین راستا کمپینی با عنوان مهر جنوب راهاندازی خواهد شد.»
به گفته فاطمی، استانهایی مانند فارس، اصفهان، بوشهر، هرمزگان، خوزستان، یزد و کرمان در این برنامه مورد توجه قرار گرفتهاند تا با آغاز فصل گردشگری این مناطق، زمینه بازگشت رونق به فعالیتهای گردشگری فراهم شود.
خوزستان بهعنوان یکی از مهمترین استانهای مرتبط با دفاع مقدس، همزمان ظرفیتهای طبیعی، فرهنگی و تاریخی دیگری نیز دارد و توسعه مسیرهای ترکیبی میتواند گردشگری جنگ را از یک سفر تکموضوعی به تجربهای کاملتر تبدیل کند.
زیرساخت؛ حلقه مفقوده توسعه گردشگری جنگ
با وجود ظرفیتهای موجود، تبدیل یادمانهای دفاع مقدس به مقصدهای حرفهای گردشگری نیازمند توسعه زیرساختها است. دسترسی مناسب، خدمات اقامتی، مراکز اطلاعرسانی، آموزش راهنمایان تخصصی و تولید محتوای چندزبانه از جمله نیازهای این حوزه هستند.
محسنیبندپی نیز درباره حمایت از پروژههای گردشگری تأکید کرده است: «بانکها موظف به پرداخت تسهیلات حمایتی از محل منابع مختلف به پروژههای حوزه گردشگری هستند و ما نیز در سطح ملی، پیگیری مستمر این موضوع را دنبال میکنیم.»
تأمین زیرساختهای لازم در مناطق عملیاتی میتواند علاوه بر ارتقای تجربه سفر، زمینه حضور بیشتر بخش خصوصی در این حوزه را نیز فراهم کند.
روایت دفاع مقدس برای نسل جدید
یکی از مهمترین چالشهای گردشگری جنگ، نحوه ارتباط با نسلهای جدید است. استفاده از فناوریهایی مانند واقعیت افزوده، اپلیکیشنهای گردشگری، تورهای مجازی و روایتهای چندرسانهای میتواند به انتقال بهتر مفاهیم تاریخی کمک کند.
همچنین برای حضور گردشگران خارجی، نیاز به تولید محتوای دقیق، مستند و چندزبانه وجود دارد؛ چراکه گردشگری جنگ در بسیاری از کشورها بخشی از گردشگری فرهنگی و مطالعات تاریخی محسوب میشود.
از یادمانهای جنگ تا مقاصد گردشگری فرهنگی
هفته دفاع مقدس فرصتی است تا ظرفیت گردشگری جنگ از زاویهای فراتر از یک مناسبت سالانه دیده شود. یادمانها و مناطق عملیاتی دفاع مقدس بخشی از تاریخ معاصر ایران هستند که با برنامهریزی درست میتوانند هم نقش فرهنگی خود را حفظ کنند و هم به توسعه گردشگری مناطق میزبان کمک کنند.
تبدیل این ظرفیت به یک محصول گردشگری نیازمند همکاری میان نهادهای مرتبط با دفاع مقدس، وزارت میراث فرهنگی، بخش خصوصی و فعالان صنعت گردشگری است؛ مسیری که میتواند میان حافظه تاریخی، تجربه سفر و توسعه منطقهای پیوند ایجاد کند.