کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس طی دو دهه گذشته با سرمایهگذاریهای کلان، گردشگری و هوانوردی را به یکی از پایههای اقتصاد غیرنفتی خود تبدیل کردند. اما تازهترین دادههای بینالمللی نشان میدهد تشدید تنشهای منطقهای، کاهش تقاضای سفر و اختلال در پروازها، این راهبرد را با چالش روبهرو کرده است.
به گزارش چمدان خبر به نقل از روزنامه فرهیختگان؛ طی دو دهه گذشته، کشورهای عربی جنوب خلیج فارس با سرمایهگذاریهای گسترده در صنعت هوانوردی، گردشگری، هتلداری و برگزاری رویدادهای بینالمللی، تلاش کردند وابستگی اقتصاد خود به نفت را کاهش دهند و جایگاه تازهای در اقتصاد جهانی به دست آورند. ساخت فرودگاههای مدرن، توسعه خطوط هوایی، احداث هتلهای لوکس، میزبانی مسابقات ورزشی و ایجاد پروژههای عظیم گردشگری، بخشی از این راهبرد بود؛ راهبردی که تداوم آن بیش از هر چیز به ثبات، امنیت و استمرار جریان سفرهای بینالمللی وابسته است.
اما تحولات امنیتی ماههای اخیر، صنعت گردشگری منطقه را با شرایطی متفاوت روبهرو کرده است. محدودیتهای پروازی، افزایش ریسکهای عملیاتی و تغییر رفتار مسافران باعث شده بخشی از روند صعودی بازار سفر در خاورمیانه متوقف شود؛ موضوعی که آثار آن نهتنها در صنعت هوانوردی، بلکه در هتلها، مراکز خرید، نمایشگاههای بینالمللی و سایر بخشهای اقتصاد خدمات نیز قابل مشاهده است.
دو دهه سرمایهگذاری برای ساخت اقتصاد گردشگری
در سالهای گذشته، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس با اجرای برنامههای کلان توسعه، تلاش کردند سهم اقتصاد غیرنفتی را افزایش دهند. امارات متحده عربی با توسعه دبی و ابوظبی، قطر با تقویت جایگاه قطر ایرویز و میزبانی جام جهانی فوتبال، عربستان سعودی با اجرای برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» و پروژههایی مانند نئوم، بحرین با توسعه خدمات مالی و کویت با سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل هوایی، مسیر مشابهی را دنبال کردند.
در این میان، صنعت گردشگری و هوانوردی به یکی از مهمترین ارکان این برنامهها تبدیل شد. ساخت فرودگاههای بینالمللی، افزایش ظرفیت ناوگان هوایی، جذب برندهای جهانی هتلداری، توسعه مراکز تفریحی و برگزاری رویدادهای بینالمللی، با هدف جذب میلیونها گردشگر خارجی و تبدیل منطقه به یکی از مهمترین قطبهای ترانزیت جهان انجام شد.
این کشورها علاوه بر توسعه زیرساختها، سرمایهگذاری گستردهای نیز در برندسازی بینالمللی انجام دادند. حضور در رویدادهای ورزشی، حمایت مالی از باشگاههای فوتبال اروپا، میزبانی مسابقات جهانی و تبلیغات گسترده، بخشی از راهبردی بود که قرار بود تصویر تازهای از این کشورها بهعنوان مقاصد گردشگری و مراکز تجارت جهانی ایجاد کند.
وابستگی گردشگری به امنیت
برخلاف بسیاری از صنایع، گردشگری بیش از هر چیز به احساس امنیت وابسته است. حتی اگر زیرساختهای گردشگری آسیبی نبینند، انتشار اخبار مربوط به تنشهای نظامی، محدودیتهای پروازی یا هشدارهای امنیتی میتواند تصمیم گردشگران برای انتخاب مقصد سفر را تغییر دهد.
کارشناسان معتقدند گردشگران در زمان برنامهریزی سفر، علاوه بر قیمت، کیفیت خدمات و امکانات مقصد، میزان ثبات و امنیت را نیز در نظر میگیرند. به همین دلیل، هرگونه نااطمینانی در یک منطقه میتواند بر تصمیم میلیونها مسافر اثر بگذارد و تقاضای سفر را کاهش دهد. این مسئله بهویژه برای کشورهایی که اقتصاد خدمات و گردشگری سهم قابل توجهی در تولید ناخالص داخلی آنها دارد، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نخستین نشانههای بحران در آمار سفرهای هوایی
یکی از نخستین شاخصهایی که تغییر شرایط بازار را نشان میدهد، آمار تقاضای سفر هوایی است. براساس دادههای انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (IATA)، بازار هوانوردی خاورمیانه که در سال ۲۰۲۵ روندی صعودی را تجربه میکرد، در سال ۲۰۲۶ با افت محسوسی روبهرو شد.
براساس این آمار، تقاضای سفر هوایی در فرودگاههای خاورمیانه در مارس ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۵۹ درصد کاهش یافت. این روند در آوریل با افت نزدیک به ۴۷ درصد، در ماه مه با کاهش ۲۸.۴ درصدی و در ژوئن با افت ۱۴ درصدی ادامه پیدا کرد؛ آماری که نشان میدهد بازار سفر منطقه طی چند ماه متوالی تحت فشار قرار گرفته است.
این در حالی است که پیش از بروز بحران، پیشبینیها از ادامه روند رشد بازار هوانوردی خاورمیانه حکایت داشت و این منطقه یکی از سریعترین بازارهای در حال رشد صنعت هوایی جهان محسوب میشد.
محدودیتهای پروازی و افزایش ریسک عملیاتی
همزمان با تغییر شرایط امنیتی، برخی نهادهای بینالمللی هوانوردی نیز نسبت به پرواز در بخشهایی از منطقه هشدار دادند. بر اساس گزارشها، آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا (EASA) به شرکتهای هواپیمایی توصیه کرد از پرواز بر فراز بخشهایی از حریم هوایی کشورهای حوزه خلیج فارس و خلیج عمان خودداری کنند؛ موضوعی که موجب افزایش زمان پرواز، هزینههای عملیاتی و تغییر برخی مسیرهای هوایی شد.
در صنعت هوانوردی، تغییر مسیر پروازها تنها به معنای افزایش زمان سفر نیست؛ بلکه هزینه سوخت، برنامهریزی ناوگان، اتصال پروازهای ترانزیتی و حتی برنامه سفر گردشگران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. به همین دلیل، هرگونه محدودیت در فضای پروازی میتواند زنجیره گستردهای از پیامدها را برای صنعت گردشگری ایجاد کند.
وقتی افت پروازها به هتلها میرسد
کاهش تعداد پروازها تنها ایرلاینها را تحت تأثیر قرار نمیدهد. هر مسافری که سفر خود را لغو یا به تعویق میاندازد، به معنای کاهش تقاضا برای هتلها، رستورانها، مراکز خرید، شرکتهای حملونقل شهری، نمایشگاهها و سایر خدمات گردشگری است.
به همین دلیل کارشناسان معتقدند صنعت گردشگری معمولاً نخستین بخشی است که از نااطمینانیهای سیاسی و امنیتی آسیب میبیند. افت ورود گردشگران خارجی میتواند بر درآمد هتلها، سرمایهگذاریهای جدید، اشتغال در بخش خدمات و حتی برنامه توسعه مقاصد گردشگری اثر مستقیم بگذارد.
از سوی دیگر، شرکت آمادئوس، یکی از بزرگترین شرکتهای فناوری صنعت سفر، نیز اعلام کرده است که رزروهای سفر در نتیجه اختلالات منطقهای کاهش یافته است؛ موضوعی که نشان میدهد آثار این شرایط تنها به شرکتهای هواپیمایی محدود نمیشود و زنجیره کامل صنعت گردشگری را تحت تأثیر قرار میدهد.