انوشیروان محسنی بندپی، معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در بازدید از خبرگزاری ایلنا در گفتوگویی تفصیلی از ابعاد خسارتهای جنگ به صنعت گردشگری، وضعیت هتلها و دفاتر خدمات مسافرتی، برنامههای دولت برای تحریک تقاضای سفر، سرنوشت گردشگری خارجی، چالشهای زیرساختی و چشمانداز گردشگری ایران تا سال ۱۴۰۸ سخن گفته است.
نخستین سوال درباره حوادث و جنگهای تحمیلی اخیر است که خسارتهای زیادی در حوزه گردشگری بر جای گذاشت. بدنه گردشگری ایران چقدر دچار خسارت شد؟
ایران کشوری برخوردار از ظرفیتهای تمدنی، فرهنگی، تاریخی، مذهبی و طبیعی بسیار گسترده است. ما در حوزه گردشگری سلامت از مزیتهای جدی برخورداریم و در گردشگری دریایی نیز سواحل شمال و جنوب کشور از ظرفیتهای مهم گردشگری ایران محسوب میشوند. مجموعه این ظرفیتها باعث شده که ایران بتواند یکی از کشورهای مهم منطقه در حوزه گردشگری باشد.
در دولتهای گذشته نیز تلاشهای خوبی برای استفاده از ظرفیتهای گردشگری انجام شد اما در دولت چهاردهم سه راهبرد اساسی در دستور کار قرار گرفت؛ نخست ارتقای جایگاه گردشگری در نظام حکمرانی کشور، دوم ارتقای جایگاه گردشگری در دیپلماسی بینالمللی و سوم تسهیل فرآیندها و حمایت از فعالان گردشگری.
نتیجه این رویکردها را در ماههای ابتدایی سال ۱۴۰۴ مشاهده کردیم. در فروردینماه ۱۴۰۴ نسبت به فروردین ۱۴۰۳ حدود ۴۸.۵ درصد رشد گردشگر خارجی داشتیم. در اردیبهشتماه نیز میزبان ۱۱۸ تورگردان از ۲۸ کشور جهان بودیم. همزمان حضور ایران در نمایشگاههای بینالمللی گردشگری نیز پررنگتر شده بود و تلاش کردیم ظرفیتهای گردشگری ایران را در عرصه جهانی معرفی کنیم.
در پایان سال ۱۴۰۳ نیز حدود ۷ میلیون و ۳۹۹ هزار گردشگر خارجی وارد کشور شدند و سازمان جهانی گردشگری هم ایران را در میان ۱۶ کشوری قرار داد که رشد گردشگر خارجی داشتهاند.
اما از خردادماه ۱۴۰۴ شرایط تغییر کرد. همزمان با برگزاری اجلاس گردشگری سلامت کشورهای عضو اکو در همدان، کشور وارد جنگ ۱۲ روزه شد و طبیعتا صنعت گردشگری نخستین بخشی بود که آسیب دید. فروردین و اردیبهشت برای ما ماههای مثبتی بود اما خرداد، تیر و مرداد منفی شد. البته بعد از آن راهبردها را تغییر دادیم و تمرکز را بر بازار کشورهای حوزه خلیج فارس، آسیای میانه، روسیه، چین و هند گذاشتیم و همین موضوع باعث شد در شهریور و مهر دوباره حدود ۱۰ درصد رشد نسبت به سال قبل ثبت شود.
اما بحران دیماه دوباره شرایط را تغییر داد و حدود ۶۸ درصد افت نسبت به سال گذشته داشتیم. در ادامه نیز جنگ رمضان به کشور تحمیل شد و صنعت گردشگری دوباره وارد وضعیت بحرانی شد.
در این شرایط چه اقداماتی انجام شد؟
در همان روزهای ابتدایی بحران، ستاد خدمات سفر فعال شد. در این دوره برخلاف سالهای گذشته با موج سفرهای تفریحی مواجه نبودیم بلکه بخش عمده جابهجاییها از مناطق ناامن به مناطق امن صورت گرفت. تلاش کردیم در هماهنگی با دستگاههای مختلف، شرایط سفر ایمن برای مردم فراهم شود. در همان روزهایی که مخازن سوخت تهران هدف حملات قرار گرفته بود، پمپبنزینها همچنان فعال بودند تا مردم بتوانند جابهجا شوند. ۲۷ دستگاه مختلف در ستاد خدمات سفر همکاری داشتند تا مدیریت بحران انجام شود.
برآورد مشخصی از خسارتهای وارد شده به گردشگری دارید؟
خسارتها در چند بخش قابل بررسی است. نخست خسارت به آثار تاریخی، فرهنگی و موزهها است. متاسفانه در جریان حملات اخیر، ۱۶۴ مکان تاریخی و فرهنگی که در تملک وزارت میراث فرهنگی بودند دچار آسیب شدند. این خسارتها صرفا مالی نیست و بخشی از حافظه تاریخی و تمدنی کشور آسیب دیده است. با این حال برآورد اولیه ما نشان میدهد حدود ۷.۵ همت خسارت فیزیکی به این اماکن وارد شده است.
بخش دوم خسارتها مربوط به بخش خصوصی گردشگری است. در ۱۳ استان کشور، ۶۴ واحد اقامتی، پذیرایی و تاسیسات گردشگری دچار آسیب شدند. در این بخش حدود ۶۴۰ میلیارد تومان خسارت فیزیکی و حدود ۱.۴ همت خسارت عدمالنفع برآورد شده است.
اما خسارت اصلی مربوط به رکود گسترده صنعت گردشگری است. ما حدود ۵۱۴ هزار تخت اقامتی در کشور داریم که شامل هتلها، بومگردیها، مهمانپذیرها و مسافرخانهها میشود. سال گذشته در نوروز حدود ۸۰ درصد ضریب اشغال داشتیم اما امسال این عدد به حدود ۳۷ درصد رسید و بسیاری از هتلها زیر ۱۵ درصد ضریب اشغال داشتند.
در قشم و کیش که فصل اصلی درآمدزایی آنها بود تقریبا مسافری وجود نداشت. در مشهد نیز ضریب اشغال به زیر ۱۵ درصد رسید. برآورد ما این است که فقط در حوزه اقامت حدود ۲۰ همت خسارت عدمالنفع ایجاد شده است.
دفاتر خدمات مسافرتی نیز شرایط بسیار دشواری را تجربه کردند. حدود ۳۶ هزار و ۶۰۰ نفر در این دفاتر شاغل هستند که عملا فعالیت آنها متوقف شد و در این بخش حدود ۵.۵ همت خسارت ایجاد شد. راهنمایان گردشگری نیز حدود یک همت آسیب دیدند و موسسات آموزشی گردشگری هم دچار زیان شدند.
در مجموع، در بازه ۴۵ روزه جنگ، حدود ۲۸.۵ همت خسارت عدمالنفع به فعالان صنعت گردشگری وارد شد و اگر این شرایط ادامه پیدا کند، طبیعتا میزان خسارتها نیز بیشتر خواهد شد.
شما از سه سناریو برای گردشگری کشور سخن گفته بودید. اجرای این سناریوها با توجه به شرایط اقتصادی مردم امکانپذیر است؟
واقعیت این است که مردم سفرهای خود را متناسب با وضعیت اقتصادیشان تنظیم میکنند. با این حال حتی در همین شرایط بحرانی نیز سفر متوقف نشده است. در بازه زمانی ۲۵ اسفند تا پایان تعطیلات، حدود ۲۹ میلیون و ۷۰۳ هزار نفر سفر ثبت شد و بیش از ۲۰۴ میلیون شب اقامت داشتیم.
اما نکته مهم این است که فقط حدود ۴ درصد این اقامتها در مراکز رسمی انجام شد و بخش عمده مردم به خانه اقوام، ویلاهای شخصی یا اقامتگاههای ارزانتر رفتند. این نشان میدهد که مردم همچنان تمایل به سفر دارند اما الگوی سفر آنها تغییر کرده است.
به همین دلیل معتقدیم باید مشوقهایی برای سفر طراحی شود. در جلساتی که برگزار شده، پیشنهادهایی برای تحریک تقاضا مطرح شده است؛ از جمله همکاری با بانکها برای ارائه وام یا کارت سفر با نرخ کارمزدی پایین.
یعنی قرار است وام سفر پرداخت شود؟
بله، موضوع وام یا کارت سفر در حال بررسی است. ما با بانکهای عامل وارد گفتوگو شدهایم تا شرایطی فراهم شود که مردم بتوانند از تسهیلات سفر استفاده کنند.
برخی استانها نیز اقدامات خوبی انجام دادهاند. برای مثال در اصفهان، جامعه هتلداران تخفیفهای ۵۰ درصدی ارائه کرده و با بانکها نیز برای ارائه تسهیلات به مسافران وارد مذاکره شدهاند.
هدف ما این است که هم دولت و هم فعالان بخش خصوصی در تحریک تقاضا مشارکت کنند تا بتوانیم گردشگری داخلی را دوباره رونق دهیم.
با توجه به کاهش قدرت خرید مردم، هتلهای ۴ و ۵ ستاره کشور با بحران مواجه شدهاند؟
۵۲ درصد هتلهای ۴ و ۵ ستاره کشور در مشهد، کیش، تهران، قشم و اصفهان قرار دارند. البته در دوره جنگ این هتلها نیز آسیب دیدند اما در بلندمدت نگرانی جدی درباره آنها نداریم.
در شرایط عادی، این هتلها معمولا ضریب اشغال مناسبی دارند و بخش مهمی از مشتریان آنها نیز گردشگران خارجی هستند. حتی در مشهد بخش قابل توجهی از رزروها توسط گردشگران خارجی انجام میشد.
قانون برنامه توسعه نیز ما را موظف کرده که امسال حدود ۱۰۰ هتل ۴ و ۵ ستاره جدید به ظرفیت کشور اضافه کنیم. یعنی اگر اکنون حدود ۱۵۰۰ هتل در کشور داریم، باید این عدد به حدود ۲۰۰۰ هتل برسد.
همزمان هم استفاده از بومگردیها افزایش یافت.
بله، بومگردی فقط محل اقامت نیست. بومگردی به اشتغال، مهاجرت معکوس، رونق صنایع دستی و اقتصاد محلی کمک میکند. یکی از نگرانیهای جدی کشور کاهش جمعیت روستایی است. در سال ۱۳۳۵ حدود ۷۵ درصد جمعیت کشور روستایی بودند اما اکنون این روند کاملا معکوس شده است.
به همین دلیل دولت تلاش کرده از بومگردیها حمایت کند. برای نخستین بار در تبصره ۱۵ بودجه ۱۴۰۴ حدود ۱۴ همت برای توسعه صنایع دستی و بومگردیها اختصاص یافت و در بودجه ۱۴۰۵ نیز این روند ادامه پیدا کرده است.
در جریان جنگ هم بومگردیها نقش مهمی داشتند. بسیاری از مردم از شهرهای ناامن به سمت بومگردیها رفتند و حتی در برخی مناطق، این مراکز به نوعی نقش پدافند غیرعامل را ایفا کردند. آمار ما نشان میدهد حدود ۴ میلیون و ۷۵۰ هزار نفر در دوران جنگ از بومگردیها استفاده کردند.
بسیاری از فعالان گردشگری معتقدند گردشگر ورودی عملا وجود ندارد اما همزمان آمارهایی از ورود گردشگران منتشر میشود. این آمارها چقدر واقعی است؟
تهیه آمار گردشگران ورودی برعهده پلیس مهاجرت است. هر فردی که با گذرنامه خارجی وارد ایران شود و بیش از ۲۴ ساعت در کشور اقامت داشته باشد، در فهرست گردشگران ورودی ثبت میشود.
البته باید توجه داشت که بخشی از این افراد ممکن است با اهدافی غیر از گردشگری وارد کشور شوند اما براساس استانداردهای بینالمللی، در آمار گردشگران ورودی قرار میگیرند.
گرانی احتمالی بنزین چه تاثیری بر سفرهای داخلی خواهد داشت؟
هر عاملی که با درآمد خانوار همخوانی نداشته باشد میتواند به کاهش سفر منجر شود. در شرایط اقتصادی دشوار، سفر یکی از نخستین هزینههایی است که تحت تاثیر قرار میگیرد. بنابراین طبیعی است که افزایش هزینههای سوخت نیز بر سفرهای داخلی تاثیر بگذارد.
برنامه دولت برای حمایت از دفاتر خدمات مسافرتی چیست؟
در این زمینه جلسات متعددی برگزار شده و هنوز در مرحله بررسی قرار دارد. اما یکی از مهمترین مطالبات بخش خصوصی، استمهال بدهیهای مالیاتی و بیمهای است.
در جلسهای که رئیسجمهور در وزارت میراث فرهنگی حضور داشت، وزیر میراث فرهنگی درخواست کرد که فعالان گردشگری بتوانند از استمهال ششماهه مالیات و بیمه برخوردار شوند. این موضوع اکنون در کارگروه اقتصادی دولت در حال بررسی است.
فعالان گردشگری از اختلال اینترنت نیز گلایه دارند.
بله، این موضوع بر فعالیت دفاتر خدمات مسافرتی، فروش آنلاین خدمات گردشگری و ارتباط با گردشگران خارجی تاثیر گذاشته است. با این حال بخش خصوصی بیشتر از هر چیز خواهان حمایتهای بیمهای و مالیاتی است و درخواست کمک بلاعوض ندارد.
سالهاست که بسیاری از دولتها به شهروندان خود توصیه میکنند به ایران سفر نکنند. آیا همچنان روی گردشگری بینالمللی حساب میکنید؟
قطعا بله. یکی از اولویتهای اصلی ما ارتقای جایگاه گردشگری در دیپلماسی بینالمللی است. در تمامی نمایشگاههای مهم گردشگری جهان تلاش کردیم حضور فعالی داشته باشیم و از بخش خصوصی نیز برای معرفی ایران حمایت کردیم.
در نمایشگاههایی مانند فیتور اسپانیا، امیت ترکیه، آیتیبی برلین و نمایشگاه چین، وزارت میراث فرهنگی هزینههایی را تقبل کرد تا بخش خصوصی بتواند در معرفی ایران نقشآفرینی کند.
حتی در دوران جنگ نیز یک رودشوی مهم در عراق برگزار کردیم و حدود ۷۰ تورگردان ایرانی برای معرفی ظرفیتهای گردشگری ایران به عراق رفتند.
در اوج جنگ هم گردشگر خارجی داشتیم؟
بله. حتی در اوج جنگ حدود ۱۸۰ بیمار از تاجیکستان برای گردشگری سلامت به ایران آمدند. این نشان میدهد که با وجود فضای ایرانهراسی، همچنان ظرفیت جذب گردشگر وجود دارد.
ما تلاش میکنیم تصویر واقعی ایران را به جهان نشان دهیم. بسیاری از کسانی که به ایران سفر میکنند، پس از بازگشت تصویری متفاوت از آنچه در رسانههای خارجی دیدهاند ارائه میکنند.
برخی معتقدند جنگ اخیر باعث شد نگاه جهانی به ایران تغییر کند و بخشی از ایرانهراسی کاهش یابد.
ما نیز تلاش کردیم از این فضا استفاده کنیم. تخریب آثار تاریخی و تاسیسات گردشگری را به یونسکو و سازمان جهانی گردشگری گزارش کردیم و مستندات مختلفی تهیه شد.
باید توجه داشت که در بسیاری از کشورها، مناطق جنگی و آسیبدیده بعدها به مقاصد گردشگری تبدیل شدهاند. برخی گردشگران علاقه دارند آثار جنگ و تخریب را از نزدیک ببینند.
استراتژی اصلی گردشگری ایران در شرایط فعلی چیست؟
در حال حاضر اولویت ما کشورهای همسایه و دارای مرز زمینی است. تا زمانی که پروازها به شرایط عادی بازنگردد، توسعه گردشگری زمینی اهمیت زیادی دارد.
۵۲ درصد گردشگران ورودی ما از عراق هستند و پس از آن افغانستان، پاکستان، ترکیه، ارمنستان و ترکمنستان قرار دارند. تلاش ما این است که ترددهای زمینی با این کشورها تسهیل شود.
در استانهای مرزی نیز مذاکرات مختلفی در حال انجام است. برای مثال در ایلام گفتوگوهایی با عراق آغاز شده و در شمال شرق کشور نیز برنامههایی برای توسعه تبادلات گردشگری با ترکمنستان دنبال میشود.
چرا گردشگری هنوز سهم کوچکی در اقتصاد ایران دارد؟
گردشگری سه مولفه اصلی دارد؛ جذابیت، امنیت و زیرساخت. ایران از نظر جذابیتهای گردشگری یکی از کشورهای کمنظیر جهان است اما در حوزه زیرساخت با ضعف جدی مواجهیم.
در حملونقل هوایی، ریلی و حتی اقامتی مشکلات زیادی وجود دارد. برای مثال کل ظرفیت هتلهای ایران شاید به اندازه دوبی یا استانبول نباشد. تهران با جمعیت ۱۵ میلیونی فقط هشت هتل ۴ و ۵ ستاره دارد.
در کنار آن، موضوع امنیت و نحوه مواجهه با گردشگران خارجی نیز اهمیت زیادی دارد. البته جنگ اخیر شرایط خاصی ایجاد کرده اما در شرایط عادی نیز باید تسهیلات بیشتری برای گردشگران خارجی فراهم شود.
چشمانداز گردشگری ایران تا سال ۱۴۰۸ چیست؟
یکی از مهمترین اقدامات ما این بود که توانستیم اهمیت گردشگری را در نظام حکمرانی کشور تثبیت کنیم. امروز مسئولان کشور به این نتیجه رسیدهاند که گردشگری فقط یک موضوع تفریحی نیست بلکه میتواند کارکرد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی داشته باشد.
در سال ۱۴۰۴ حدود ۶۰ همت اعتبار برای حوزه گردشگری در نظر گرفته شد و بومگردیها و صنایع دستی نیز از تسهیلات قرضالحسنه برخوردار شدند.
در حوزه گردشگری سلامت نیز پیشنویسی مشترک میان وزارت بهداشت، وزارت اطلاعات، وزارت امور خارجه و وزارت میراث فرهنگی تهیه شده تا خدمات سلامت به گردشگران خارجی بدون مشکل ارائه شود.
در زمینه ثبت جهانی روستاهای گردشگری چه اقداماتی انجام شده است؟
ما نگاه ویژهای به گردشگری روستایی داریم زیرا این حوزه میتواند به ماندگاری جمعیت در روستاها، رونق اقتصاد محلی و کاهش حاشیهنشینی کمک کند.
در سال ۲۰۲۳ روستای کندوان، در سال ۲۰۲۴ روستای اصفهک و در سال ۲۰۲۵ نیز روستاهای کندلوس مازندران، سهیلی قشم و شفیعآباد کرمان ثبت جهانی شدند.
اکنون نیز چندین روستای دیگر ایران نامزد ثبت جهانی هستند و رقابت مثبتی میان روستاها برای توسعه گردشگری شکل گرفته است.
هر اندازه این روستاها بیشتر معرفی شوند، جذب گردشگر و اشتغال در آنها نیز بیشتر خواهد شد. بسیاری از زنان روستایی نیز در این روند نقش مهمی دارند؛ برای مثال در شفیعآباد کرمان، زنان روستا نقش اصلی را در فرآیند ثبت جهانی ایفا کردند.