روستای ماخونیک، در پنج کیلومتری مرز ایران و افغانستان در استان خراسان جنوبی، یکی از خاصترین سکونتگاههای روستایی کشور است؛ روستایی با پیشینهای منحصربهفرد، معماری متفاوت و سرمایه انسانی که خود به تنهایی یک جاذبه گردشگری محسوب میشود. با این حال، این روستای مرزی که اتفاقا نامش در فهرست روستاهای هدف گردشگری ایران قرار دارد، تاکنون آنگونه که شایسته است مورد توجه و رسیدگی قرار نگرفته و همچنان در انتظار سرمایهگذاری و معرفی گستردهتر قرار دارد.
ماخونیک تنها یک سکونتگاه روستایی در مرز ایران و افغانستان نیست؛ این روستا براساس پژوهشهای انجام شده توسط مردم شناسها یکی از نمونههای کمنظیر تداوم زیست انسانی با الگوهای کهن در ایران است. ماخونیک از معدود روستاهایی است که در آن، معماری، شیوه زیست، روابط اجتماعی و دانش بومی، نه بهصورت بازسازی شده یا موزهای، بلکه بهعنوان «میراث زنده» تا دهههای اخیر استمرار داشته است.
پیوستگی فرهنگی ماخونیک با دوره پیش از تاریخ
مردم شناسها در بررسی های خود اشاره کرده اند که ماخونیک بهعنوان یک محوطه فرهنگی–تاریخی پیوسته؛ نقطه ای است که معماری آن حاصل سازگاری انسان با محیط سخت، کمآب و مرزی است. خانههای کوچک آن با ورودیهای کوتاه، فضاهای نیمه فرورفته در زمین، استفاده حداقلی از مصالح و پیوند ارگانیک بناها با توپوگرافی طبیعی، نشاندهنده الگویی از معماری است که ریشه در شیوههای بسیار کهن سکونت دارد. برخی پژوهشگران الگوی معماری و سنتهای مالکیت در این روستا را هم ردیف با الگوهای پیشاتاریخی و حتی دوره نوسنگی می دانند.
براساس همین گزارشها، ارزش ماخونیک صرفاً در فرم معماری خلاصه نمیشود؛ بلکه ساخت اجتماعی روستا نیز بخشی از هویت میراثی آن است. نظام معیشت ساده، روابط درونگروهی، باورهای فرهنگی خاص و پرهیزهای آیینی که گفته می شود هزاران سال قدمت دارد و در روستا جریان داشته، ماخونیک را به نمونهای کممانند از یک جامعه بسته با منطق فرهنگی مستقل تبدیل کرده بود؛ موضوعی که در دهههای گذشته توجه مردم شناس ها، پژوهشگران و رسانهها را به خود جلب کرد.
برخی کارشناسان معتقدند که ماخونیک میتواند با تکیه بر ارزشهای تاریخی، باستانی و مردمشناختی خود، به الگویی برای گردشگری فرهنگی مبتنی بر میراث زنده تبدیل شود؛ الگویی که هم هویت روستا را حفظ میکند و هم زمینه توسعه اقتصادی آرام و پایدار را برای ساکنان آن فراهم میسازد.
ضرورت معرفی جهانی و برندسازی ماخونیک
سیداحمد برآبادی، مردمشناس و مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی که کتاب ماخونیک را نیز در همکاری با برخی کارشناسان و باستان شناسان منتشر کرده است، در گفتوگو با ایلنا با اشاره به ظرفیتهای ویژه ماخونیک، از برنامههای این اداره کل برای معرفی جهانی و برندسازی این روستای هدف گردشگری کشور خبر داد.
به گفته برآبادی، ماخونیک یکی از مهمترین ظرفیتهای گردشگری روستایی استان خراسان جنوبی است که مطالعات جامعی درباره آن انجام شده است. او با اشاره به پژوهشهای انجام شده در دهه ۷۰ در این روستا میگوید: مطالعات گستردهای در زمینه مسائل اجتماعی، فرهنگی، معماری و دانش عامه روستای ماخونیک انجام شد که یکی از نتایج مهم این مطالعات، هدایت ساختوسازها به خارج از محدوده بافت تاریخی روستا با همکاری دستگاههایی مانند بنیاد مسکن بود که باعث شد ساختوسازهای جدید در داخل بافت به حداقل برسد و بافت روستا تا حد زیادی سالم بماند.
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی با تأکید بر ارزش معماری روستای ماخونیک، این بافت را یکی از نمونههای کمنظیر معماری روستایی در کشور دانست و افزود: ماخونیک از نظر پیشینه و ساختار معماری، بسیار منحصر بهفرد است و قابلیت جذب گردشگران داخلی و خارجی را دارد. به همین دلیل برنامه ما این است که با جذب اعتبارات مرمتی، بافت تاریخی روستا را احیا و حفاظت کنیم.
برآبادی به عنصر انسانی ماخونیک بهعنوان یکی از مهمترین جاذبههای این روستا اشاره کرد و گفت: ماخونیک فقط یک بافت تاریخی نیست؛ مردم این روستا خودشان یک جاذبهاند. سبک زندگی، فرهنگ و هویت اجتماعی ساکنان ماخونیک میتواند در کنار معماری روستا، نقش مهمی در جذب گردشگر داشته باشد.
او با بیان اینکه ماخونیک برای تبدیل شدن به یک مقصد گردشگری پایدار، بیش از هر چیز نیازمند سرمایهگذاری است، تصریح کرد: آنچه امروز نیاز روستای ماخونیک است، سرمایهگذاری در حوزه گردشگری است تا فضاهای روستا به اقامتگاهها و مراکز پذیرایی تبدیل شود و امکان ماندگاری گردشگران در آن فراهم شود.
برآبادی تاکید کرد: متأسفانه تاکنون متقاضیان سرمایهگذاری در این حوزه کم بودهاند، در حالی که این ظرفیت بهخوبی در روستای ماخونیک وجود دارد و تبدیل خانه های روستا به اقامتگاه میتواند تأثیر مستقیمی بر اقتصاد این روستا داشته باشد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی همچنین با اشاره به قرار داشتن ماخونیک در فهرست روستاهای هدف گردشگری کشور افزود: در حوزه تبلیغات و بازاریابی، بهویژه در فضای مجازی، ماخونیک یکی از روستاهای هدف ماست و تلاش داریم با معرفی صحیح و اصولی، زمینه تبدیل آن به یک مقصد شناخته شده گردشگری را فراهم کنیم.
ماخونیک چرا مهم است؟
براساس پژوهشها و بررسی های باستان شناختی انجام شده، شیوه زندگی ماخونیکیها که در دامنه کوه لاخ در ۱۳۶ کیلومتری جنوب غرب شهر بیرجند و دیوار به دیوار افغانستان زندگی میکنند، شبیه به زندگی بشر در ۱۰ هزار سال قبل و در عصر نوسنگی است. دوره نوسنگی شروع عصر کشاورزی و شکل گیری نخستین روستاها توسط بشر بود. دورانی که بشر به اهلی کردن حیوانات پرداخت و از غارها بیرون آمد و عصر شکار پایان یافت.
ساکنان ماخونیک این روستای پررمز و راز با خانههای کوچک و کوتاه که سقفشان گاه تا شانه آدمی میرسد، انتقال فرهنگی از دوره نوسنگی را به خوبی انجام دادهاند. مردمانش به جمعآوری گیاهان و دانههای وحشی و کشاورزی در زمین های یک متر در یک متر مشغولند و بدون آن که بدانند، حاضر به خروج از دوره نوسنگی نشدهاند.
ماخونیکیها کوتاه قد هستند. اگرچه نسل جدیدشان اندکی قد کشیدهاند اما قامت نسل قدیم شان اندکی بیشتر از یک متر است و سقف خانههایشان همچنان کوتاه است. به اندازه ای که اگر یک فرد معمولی جلوی در یک خانه بایستد بام خانه با شانههایش یکی می شود. ماخونیک یک کلونی جمع و جور از خانههای بسیار کوچک چسبیده به یکدیگر با خاک و گل و چوب است و مردمانش بدون آن که بدانند، سهم بزرگی در زنده ماندن نشانههای زیست عصر نوسنگی را تاکنون حفظ کرده اند.
خانهها کوچک و مدور با معماری نیمه زیرزمینی با استفاده از عناصر طبیعی ایجاد شده اند. درست مانند همان نشانه هایی که باستان شناسها از ۱۰ هزار سال قبل کشف کرده اند. ماخونیکیها یک چاله در زمین حفر کرده اند و دورآنرا دیوارهای گلین کوتاه کشیده اند و بعد هم روی دیوارها سقفی مخروطی شکل با چوب و شاخه گیاهان و درختان بنه (پسته کوهی) ایجاد کرده اند. همین معماری موجب می شود خانه ها چون در زمین حفر می شوند از سرما و گرما در امان بماند. آن ها از دانه های درخت بنه به عنوان خوراک و از چوب آن برای سوخت و ساخت خانه استفاده می کنند.
مالکیت خصوصی و عمومی نیز به شکل کاملا بدوی اما دقیق در ماخونیک رعایت می شود. در کوچه های تنگ و باریک ماخونیک که قدم بزنید حیاط و باغچه خانه ها که اندازه آن ها به طول و عرض یک متر است و فضای برخی باغات یک متری آن ها که تنها یک درخت عناب و یک درخت انار در آن کاشته شده است از فضای کوچه و معبر عمومی جدا شده است. خانه های ماخونیک با مصالح موجود در کوهپایه لاخ ایجاد شده است. به همین خاطر اگر از بلندی به تماشای روستا بایستید، همه چیز همرنگ خاک و طبیعت اطراف است. در مالکیت عمومی جالب آن که محصول درخت زردآلویی که کنار جوی آب روستا سربرآورده بود، شمارش و در میان همه اهالی روستا به تعداد مساوی تقسیم میشد.