ابوالفضل نیکوبیان
تعداد واحدهای بومگردی مازندران در حالی طی یک دهه اخیر به شکل چشمگیر و قابل ملاحظهای افزایش یافته که این رشد کمّی با رشد کیفی همراه نبود و حتی میتوان گفت در موارد متعدد به دلیل توجه نکردن به ظرفیتهای واقعی هر منطقه از مسیر درستی که میتوانست طی کند دور شد.
بومگردی صرفاً تجربه ماندن در یک اقامتگاه نیست، بلکه تجربهای فرهنگی، معماریمحور و مبتنی بر طبیعت است که برای توسعه متوازن آن باید ظرفیتهای واقعی هر منطقه شناسایی و تقویت شود.
واحدهای بومگردی را نباید و نمیتوان در ساختار یک سازه یا اقامتگاه در دل یک زیستبوم تعریف کرد. بومگردی یک تجربه کیفی در حوزه گردشگری است که باید با فرهنگ، معماری و زیست بومی هر منطقه پیوند داشته باشد. در واقع بومگردی نزدیکترین ساختار گردشگری به حوزه میراثفرهنگی است، چون نمیتوانیم فرهنگ و میراث را از آن جدا کنیم.
گردشگر در بومگردی قرار است هم طبیعت منطقه را تجربه کند، هم معماری بومی را ببیند و هم با خوراک، آیینها، رویدادها و سبک زندگی مردم آن منطقه آشنا شود. یعنی بومگردی سه مؤلفه اصلی طبیعت، معماری و فرهنگ را شامل میشود.
پراکندگی نامتوازن بومگردیها در مازندران
مازندران بیش از ۵۰۰ واحد بومگردی دارای مجوز دارد. اما در برخی شهرستانها مانند تنکابن و سوادکوه شمالی تعداد بسیار زیاد است و در شهرستانی مثل نور کمتر دیده میشود. یکی از نخستین برنامههای این حوزه، تهیه یک نقشه جامع پراکندگی بومگردیهای استان در سطح شهرستانی و حتی روستایی است.
خروجی این نقشه کمک میکند بفهمیم چرا در برخی مناطق با ظرفیت بالا، استقبال کم بود. نکته مهم این است که در این فرآیند نباید منتظر متقاضی بمانیم. باید این روند را معکوس کنیم؛ یعنی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی باید در مناطق دارای ظرفیت، آموزش دهد، موضوع و ظرفیتها را بشناساند و زمینه ایجاد بومگردی را فراهم کند.
بومگردی و هتل، تقابل یا تکمیل؟
در سالهای اخیر نوعی تقابل بین تأسیسات لوکس مثل هتلها و بومگردیها شکل گرفته و برخی معتقدند حمایت از بومگردی باعث کاهش مخاطب هتلها میشود. این نگاه، سادهسازی ماهیت بومگردی و هتل است.
هتل و بومگردی ۲ مدل متفاوت گردشگریاند و در واقع مکمل هم هم هستند. هتل با امکانات لوکس و خدمات استاندارد به گردشگر آسایش میدهد. اما بومگردی با ارائه یک تجربه زیستی و فرهنگی، آرامش را برای گردشگران رقم میزند. در بسیاری از سفرها، ممکن است گردشگر چند روز در طبیعت و بومگردی باشد و در پایان سفر برای استراحت در هتل اقامت کند. اینها نهتنها رقیب نیستند، بلکه میتوانند برای هم بازاریابی کنند.
یکسانسازی نادرست معماری بومگردیها
یکی از چالشهای جدی در حوزه بومگردیهای مازندران شکلگیری یک قالب تکراری در طراحی این واحدها است؛ ساختار مشابه، نرده چوبی، رنگ آبی، سقف شیروانی و مواردی از این دست که زیاد در اقامتگاههای بومگردی مازندران به چشم میآیند، به عنوان یک مساله بسیار جدی و یکی از نقاط ضعف امروز بومگردیها مطرح هستند.
هرچند که مازندران یک استان است و حتی میتوان آن را کلانشهری یکپارچه دانست، اما تنوع اقلیمی بسیار زیادی دارد و همین تنوع باعث شکلگیری معماریهای متفاوت شده است. برای مثال در مناطق نزدیک ساحل پوشش سقفها گالیپوش بود، در کوهپایه سفالپوش، در مناطق جنگلی لت چوبی، در ارتفاعات لت سنگی و در برخی مناطق این استان نزدیک به معماری فلات مرکزی سقفهای مسطح و کاهگلی دیده میشود.
بنابراین نمیتوان یک نسخه واحد برای کل استان نوشت. همانطور که نمیتوان در شمال به گردشگر غذای بومی جنوب تحویل داد و انتظار داشت تجربه مناسب و منحصربهفرد و مرتبطی از بومگردی در مازندران کسب کند، معماری بومگردی هم باید معماری همان منطقه باشد. یعنی همه اجزا باید مبتنی بر فرهنگ منطقه میزبان شکل بگیرد.
تهیه نقشه جامع پراکندگی اقامتگاههای بومگردی در استان، بررسی و ارزیابی کیفی بومگردیها بر اساس ضوابط کالبدی، فرهنگی، خدماتی و محیطزیستی، راستیآزمایی درجهبندیها و سنجش واقعی کیفیت واحدها، شناسایی روستاهای دارای ظرفیت بالا برای توسعه بومگردی با کیفیت، برگزاری دورههای آموزشی برای دهیاران، شوراها و فعالان محلی و تلاش برای ایجاد دفاتر تسهیلگری در مناطق مختلف در قالب ظرفیت بخشداریها برای آموزش، هدایت و پشتیبانی از جمله معیارهایی هستند که به عنوان محورهای اصلی در برنامهریزی برای رونق و توسعه درست بومگردی در مازندران دنبال میشود. هدف ما این است که بومگردی از یک نگاه صرفاً کالبدی خارج شود و به تجربهای واقعی از فرهنگ، طبیعت، زیست بومی و معماری منطقه تبدیل شود.
با این رویکرد میتوان بومگردی را نه صرفا به عنوان یک منبع اقتصادی سودآور و جذاب در گردشگری استان، بلکه در قالب و قامت یک بسته کامل فرهنگی برای صیانت از فرهنگ بومی، اعتباربخشی به ظرفیتهای گوناگون فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و حتی راهبردی در مسیر کمک به دیپلماسی فرهنگی بین کشورهای منطقه تعریف کرد.