در حالی که گردشگری مذهبی به یکی از پررونقترین شاخههای صنعت گردشگری جهان تبدیل شده و پیشبینی میشود ارزش این بازار تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۲۸۶ میلیارد دلار برسد، ایران با وجود برخورداری از ظرفیتهای کمنظیر مذهبی، تاریخی و فرهنگی، همچنان سهم اندکی از این بازار بزرگ جهانی دارد.
سالانه حدود ۶۰۰ میلیون سفر مذهبی و معنوی در جهان انجام میشود؛ سفری که برای بسیاری از کشورها نهتنها یک رویداد فرهنگی، بلکه منبعی پایدار برای درآمد، اشتغال و توسعه اقتصادی محسوب میشود. با این حال، ایران هنوز نتوانسته ظرفیتهای گسترده خود را به یک مزیت رقابتی در بازار بینالمللی تبدیل کند.
ظرفیتی بزرگ، بهرهبرداری اندک
کارشناسان معتقدند مشکل اصلی گردشگری مذهبی ایران، کمبود جاذبه یا اماکن زیارتی نیست؛ بلکه نبود نگاه اقتصادی، ضعف در برنامهریزی و فاصله میان ظرفیتهای موجود و شیوه بهرهبرداری از آنهاست.
ایران با در اختیار داشتن حرمهای مطهر مشهد، قم و شیراز، آیینهایی چون محرم، اربعین، تعزیه، نخلگردانی و دهها مراسم مذهبی بومی، میتواند یکی از مهمترین مقاصد گردشگری مذهبی منطقه باشد؛ ظرفیتی که تاکنون آنگونه که باید به فرصت اقتصادی تبدیل نشده است.
بازار جهانی در حال رشد است
سیدمصطفی موسوی، رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران، با اشاره به روند صعودی گردشگری مذهبی در جهان میگوید این بازار سالانه صدها میلیارد دلار گردش مالی ایجاد میکند و سهم قابل توجهی از سفرهای بینالمللی را به خود اختصاص داده است.
به گفته او، ایران از نظر داشتههای مذهبی و فرهنگی در موقعیتی ممتاز قرار دارد، اما نبود برنامه جامع، ضعف در برندسازی و کاستیهای زیرساختی باعث شده این مزیت بزرگ به درآمد پایدار تبدیل نشود.
رقبای منطقهای؛ جلوتر از ایران
مسعود شیرینکلام، دبیر کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران، سهم کمتر از نیم درصدی ایران از بازار جهانی گردشگری مذهبی را نشانه فاصله قابل توجه میان ظرفیتهای کشور و عملکرد واقعی آن میداند.
او یادآور میشود که عربستان با مدیریت حج و عمره سالانه میلیاردها دلار درآمد کسب میکند و عراق نیز با توسعه زیرساختهای زیارتی، گردشگری مذهبی را به یکی از ارکان اقتصاد خود تبدیل کرده است؛ در حالی که ایران با وجود برخورداری از یکی از غنیترین منابع زیارتی جهان، هنوز نتوانسته جایگاهی متناسب با ظرفیتهایش به دست آورد.
نبود آمار؛ مانعی برای برنامهریزی
یکی از چالشهای مهم این حوزه، نبود نظام آماری دقیق است. کارشناسان تأکید دارند تا زمانی که اطلاعات شفافی از تعداد گردشگران، الگوی سفر، نیازهای زائران و بازارهای هدف وجود نداشته باشد، برنامهریزی مؤثر برای توسعه این بخش امکانپذیر نخواهد بود.
توسعه زیرساخت؛ پیشنیاز تحقق اهداف
علی دارابی، قائممقام وزیر میراث فرهنگی، با اشاره به هدف جذب ۱۷ میلیون گردشگر خارجی در برنامه هفتم توسعه، تحقق این هدف را وابسته به توسعه زیرساختهایی مانند هتل، حملونقل، ناوگان هوایی و خدمات گردشگری میداند.
تجربه کشورهای موفق نشان میدهد گردشگری مذهبی تنها به وجود اماکن مقدس وابسته نیست؛ کیفیت خدمات، سهولت دسترسی، اقامت استاندارد، راهنمایان حرفهای، امکانات شهری و تجربه مطلوب گردشگر، عواملی هستند که در انتخاب مقصد نقش تعیینکننده دارند.
زائر باید به گردشگر تبدیل شود
منصور علیمردانی، نماینده مجلس، بر ضرورت طراحی بستههای سفر ترکیبی تأکید دارد. به اعتقاد او، ایران میتواند با پیوند دادن زیارت با جاذبههای تاریخی، فرهنگی و طبیعی، مدت اقامت گردشگران را افزایش داده و رونق گردشگری را در تمام فصول سال حفظ کند.
با این حال، مشکلاتی مانند کمبود هتلهای استاندارد، ضعف حملونقل، محدودیت خدمات مالی، نبود آموزش تخصصی و ناهماهنگی در ارائه خدمات، همچنان از مهمترین موانع توسعه گردشگری مذهبی کشور به شمار میروند.
فرصتی که نباید از دست برود
بازار جهانی گردشگری مذهبی هر سال بزرگتر میشود و کشورهای مختلف با سرمایهگذاری گسترده، برای کسب سهم بیشتری از آن رقابت میکنند. پرسش اساسی اینجاست که چرا ایران، با وجود برخورداری از یکی از غنیترین ظرفیتهای مذهبی و فرهنگی جهان، هنوز نتوانسته جایگاهی متناسب با توانمندیهای خود در این بازار چندصد میلیارد دلاری به دست آورد؛ بازاری که برای بسیاری از کشورها به یکی از مهمترین منابع درآمد و توسعه اقتصادی تبدیل شده است.