رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران گفت: با وجود ظرفیتهای گسترده طبیعی، تاریخی و فرهنگی کشور، هنوز نتوانستهایم بهرهبرداری درستی از طبیعت داشته باشیم و یکی از مهمترین چالشها، نگاه مصرفی به منابع طبیعی و نبود آموزش کافی برای سفر مسئولانه است.
مژگان ثابت تیموری با حضور در تحریریه رسانه چمدان خبر اظهار داشت: وقتی درباره گردشگری طبیعی صحبت میکنیم، نمیتوانیم صرفاً بگوییم مشکل اصلی نبود زیرساخت است یا توسعهنیافتگی، زیرا ایران به دلیل ویژگیهای زیستی، جغرافیایی و تاریخی خود همواره سرزمین مردمانی بوده که با طبیعت زندگی کردهاند.
وی افزود: اگر به گذشته نگاه کنیم، اقوام مختلف کشور بهویژه در مناطق غربی و شمالی، عشایر و جوامعی که هنوز سبک زندگی سنتی خود را حفظ کردهاند، همواره در دل طبیعت حضور داشتهاند اما تفاوت اصلی در نوع بهرهبرداری آنها از طبیعت بوده است.
رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران بیان کرد: در گذشته، سفر و کوچ مردم به شکلی انجام میشد که طبیعت برای سالهای بعد نیز قابلیت استفاده داشته باشد. عشایر زمانی که از یک مسیر برای کوچ ییلاق و قشلاق استفاده میکردند، به گونهای از آن بهرهبرداری میکردند که همان مسیر و زیستگاه در آینده نیز توان ادامه حیات داشته باشد.
تیموری ادامه داد: یکی از نمونههای جالب این موضوع، بذرپاشی در مسیر کوچ توسط دامهای در حال جابهجایی بود که در فصل بازگشت، زمینه رشد گیاهان و تأمین بخشی از نیاز دامها را فراهم میکرد. همچنین مسیر حرکت دامها مشخص بود تا فشار کمتری به سایر بخشهای طبیعت وارد شود.
وی با اشاره به مفهوم ظرفیت بُرد طبیعت گفت: در زندگی سنتی، تعداد دامها بر اساس ظرقیت برد مرتع تعیین میشد، زیرا مردم میدانستند اگر بیش از ظرفیت یک منطقه از آن استفاده کنند، آن زیستگاه از بین میرود. این همان مفهومی است که امروز در گردشگری پایدار از آن صحبت میکنیم.
رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران تصریح کرد: امروز اما بسیاری از ما به مصرفکننده صرف طبیعت تبدیل شدهایم. وقتی به یک مقصد طبیعی سفر میکنیم، کمتر به این فکر میکنیم که چه اثری از حضور خود باقی میگذاریم و بیشتر دنبال استفاده کوتاهمدت از یک مکان هستیم.
تیموری اظهار کرد: بسیاری از افراد زباله خود را در طبیعت رها میکنند و در مسیر بازگشت، گلایه دارند که چرا آن منطقه دیگر زیبایی گذشته را ندارد، در حالی که بخشی از این تخریب نتیجه رفتار خود ما است.
وی با اشاره به وضعیت مناطق طبیعی کشور گفت: جنگلها، کوهستانها و حتی قلههای مرتفع کشور از این آسیبها در امان نماندهاند. امروز دماوند با مشکلات ناشی از حجم بالای حضور افراد و پسماندهای کوهنوردان مواجه است، زیرا بسیاری از کسانی که وارد طبیعت میشوند، آموزشهای لازم برای رفتار حرفهای در محیط طبیعی را ندیدهاند.
رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران افزود: در گردشگری مبتنی بر طبیعت، موضوع کدهای اخلاقی اهمیت زیادی دارد و گردشگر باید بداند که حضور او نباید باعث آسیب به محیط شود. اصل مهم این است که فرد فقط خاطره و تصویر از طبیعت را با خود بازگرداند، نه اینکه اثری مخرب بر جای بگذارد.
تیموری خاطرنشان کرد: حتی روشن کردن یک آتش ساده در طبیعت میتواند آسیبهای جدی ایجاد کند، زیرا حرارت میتواند خاک و گونههای گیاهی و جانوری عمق خاک و اطراف را تحت تأثیر قرار دهد، اما بسیاری از افراد به این پیامدها توجه نمیکنند.
وی گفت: در برخی کشورهای دیگر تجربههای موفقی در مدیریت طبیعتگردی شکل گرفته است که میتوان از آنها درس گرفت. البته هدف الگوبرداری کامل نیست، زیرا ایران خود دارای فرهنگ و تمدن غنی در ارتباط با طبیعت بوده است، اما باید از تجربههای مدیریتی موفق استفاده کنیم.
رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران با اشاره به مدیریت پارکهای طبیعی در جهان اظهار کرد: در برخی مناطق طبیعی مانند پارکهای ملی، ورود افراد با برنامهریزی انجام میشود و تعداد افراد، زمان حضور و محل کمپ مشخص است تا کمترین آسیب به محیط وارد شود.
تیموری ادامه داد: حتی نوع غذایی که گردشگران همراه خود دارند باید مدیریت شود تا باعث تغییر رفتار حیوانات نشود. وقتی حیوانات به غذای انسان وابسته شوند، بخشی از رفتارها طبیعی برای بقای خود را از دست میدهند و این موضوع برای خود حیوان و انسان خطر ایجاد میکند.
وی با اشاره به نمونه جنگل گلستان بیان کرد: ما در کشور خودمان نیز تجربههایی در این زمینه داریم و مدیریت پارک ملی گلستان در سالهای اخیر اقداماتی برای جمعآوری زبالهها انجام داده است، اما حجم زبالهای که توسط گردشگران تولید میشود نشان میدهد که مسئله اصلی همچنان آموزش و فرهنگسازی است.
رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران تأکید کرد: برخلاف دیدگاهی که همیشه توسعه زیرساخت را اولویت اصلی میداند، من معتقدم در برخی مناطق طبیعی نباید هر نوع زیرساختی ایجاد شود، زیرا ممکن است همین توسعه باعث از بین رفتن ویژگی اصلی آن منطقه شود.
تیموری گفت: البته این به معنای محروم کردن مناطق گردشگری از خدمات نیست، بلکه نوع خدمات باید متناسب با زیستبوم همان منطقه باشد. باید رفاه جامعه محلی و به تبع آن گردشگر فراهم شود اما تجربه حضور گردشگر در طبیعت بکر نیز حفظ شود.
وی افزود: گردشگری طبیعی باید بر اساس تعداد محدود گردشگر و کیفیت بالا شکل بگیرد، زیرا تجربه یک مقصد طبیعی ارزشمند باید هزینه واقعی خود را داشته باشد تا به تامین منابع لازم برای حفظ همان مقصد کمک کند.
رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران ادامه داد: بسیاری از روستاهای موفق گردشگری در جهان، امکانات لازم مانند اینترنت، خدمات و زیرساختهای مورد نیاز را دارند اما هویت خود را حفظ کردهاند و تلاش کردهاند زندگی بومی آنها قربانی تبدیل روستا به شهر نشود.
تیموری در بخش دیگری از این گفتگو درباره وضعیت طبیعتگردی در خراسان رضوی و توسعه تورهای غیرمجاز اظهار داشت: این موضوع را باید از چند زاویه بررسی کرد، زیرا گاهی یک تور از نظر قانونی مجوز دارد اما استانداردهای طبیعتگردی را رعایت نمیکند.
وی بیان کرد: راهنمای گردشگری باید آموزشهای تخصصی لازم را دیده باشد و بر اساس اصول طبیعتگردی گروه را هدایت کند، زیرا طبیعت با گردشگری شهری تفاوت دارد و شناخت اقلیم، مسیر، شرایط آبوهوایی و چگونگی مواجهه با خطرات احتمالی و مدیریت گروه تحت سرپرستی، اهمیت زیادی دارد.
رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران افزود: یکی از مشکلات این است که برخی دفاتر خدمات مسافرتی برای کاهش هزینهها از راهنمای حرفهای استفاده نمیکنند، در حالی که تخصص راهنما بخش مهمی از کیفیت سفر است.
تیموری ادامه داد: مسئله دیگر، تورهایی است که شاید از نظر قانونی ثبت شده باشند اما استانداردهای اخلاقی و محیطزیستی را رعایت نمیکنند؛ برای مثال اعزام گروههای بزرگ گردشگر با وسایل نقلیه با ظرفیت سرمشین بالا به مناطق حساس طبیعی، فشار زیادی به مقصد وارد میکند.
وی با اشاره به مفهوم سود در صنعت گردشگری گفت: گاهی تصور میشود افزایش تعداد گردشگران در یک مقصد گردشگری باعث کسب درآمد بیشتر میشود، در حالی که اگر کیفیت سفر بالا باشد، رضایت گردشگر باعث تکرار سفر و بازگشت دوباره و معرفی مقصد میشود و در نهایت درآمد پایدارتر ایجاد میکند.
رئیس انجمن علمی طبیعتگردی ایران درباره نمونههای طبیعی خراسان رضوی اظهار کرد: استان ما ظرفیتهای فراوانی از کویر، روددرهها، غارها، مناطق کوهستانی و زیستگاههای طبیعی ارزشمند دارد اما استفاده نادرست میتواند این ظرفیتها را از بین ببرد.
تیموری با اشاره به دره شمخال گفت: در برخی زمانها حجم حضور گردشگران به اندازهای زیاد میشود که گروهها با یکدیگر تداخل پیدا میکنند و حتی مدیریت افراد برای راهنما دشوار میشود، در حالی که این مناطق ظرفیت محدودی دارند.
وی خاطرنشان کرد: طبیعتگردی حرفهای نیازمند آموزش است و کسی که وارد این حوزه میشود باید بداند شرایط اقلیمی، تغییرات آبوهوا و خطرات مسیر را بررسی کند، زیرا بیتوجهی به این موارد میتواند حوادث جبرانناپذیری ایجاد کند.