چمدان خبر/ محبوبه ناطق ـ شاید سخن گفتن از ضرورت رونق گردشگری داخلی و خارجی، بهویژه در شرایط «نه جنگ، نه صلح»، کمی دور از انتظار به نظر برسد بهخصوص آنکه به گفته مدیرکل توسعه گردشگری خارجی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری صنعتی شبیه یک اتاق شیشهای است که زمزمههای جنگ میتواند نخستین سنگ را به سوی آن پرتاب کند. با این حال، جاذبههای تاریخی، طبیعی و فرهنگی، تنوع اقلیمی، موقعیت جغرافیایی ممتاز و پیشینه تمدنی ایران، ظرفیتهایی هستند که همچنان میتوانند این کشور را به یکی از مقاصد مهم گردشگری منطقه تبدیل کنند.
در همین شرایط، طرحهای توسعه گردشگری ورودی، هرچند با دشواری، همچنان دنبال میشوند و جلسات متعددی میان مدیران دولتی و فعالان بخش خصوصی برای شناسایی راههای توسعه این بازار برگزار میشود. با این حال، هر دو طرف اذعان دارند که فاصله میان ظرفیتهای بالقوه گردشگری ایران و واقعیتهای اجرایی آن همچنان قابلتوجه است.
کشوری با موقعیت جغرافیایی ممتاز، پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی و همسایگانی که میتوانند از مهمترین بازارهای گردشگری آن باشند، همچنان با پرسشی اساسی روبهروست: چرا برخورداری از این مزیتها به رونق پایدار گردشگری و بهرهمندی فعالان این صنعت منجر نمیشود؟
«چمدان خبر» در سلسله میزگردهایی تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد. در نخستین نشست، میزبان مسلم شجاعی، مدیرکل توسعه گردشگری خارجی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، و حرمتالله رفیعی، رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران، بودیم تا مسائل و چالشهای گردشگری ورودی را از دو منظر سیاستگذاری دولتی و تجربه اجرایی بخش خصوصی بررسی کنیم.
در این میزگرد، فرصتهای بازارهای همسایه، تجربه جذب گردشگران افغانستانی، موانع فعالیت دفاتر خدمات مسافرتی و ضرورت بازتعریف رابطه دولت و بخش خصوصی، محور اصلی گفتوگوها بود.
چرا در جذب گردشگران همسایه موفق عمل نکردهایم؟
این پرسش را ابتدا با حرمتالله رفیعی، رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران، در میان گذاشتیم. او ناکارآمدی سیاستهای جذب گردشگر خارجی را نتیجه تعدد مراکز تصمیمگیری و اولویت یافتن تصمیمات سایر بخشهای حاکمیت بر سیاستهای وزارت میراث فرهنگی میداند.
رفیعی در این گفتوگو از تلاشهای خود برای طراحی سازوکاری بهمنظور جذب گردشگران واقعی افغانستانی، بدون ماندگاری غیرقانونی آنان در ایران سخن گفت، طرحی که به اعتقاد او میتوانست ضمن رعایت ملاحظات امنیتی، منافع اقتصادی ورود این مسافران را به دفاتر خدمات مسافرتی و سایر فعالان حرفهای گردشگری برساند.
او با اشاره به ظرفیت بازار افغانستان گفت: ورود گردشگر افغانستانی میتواند یکی از ظرفیتهای مهم بازار گردشگری ایران باشد؛ بازاری نزدیک، در دسترس و برخوردار از پیوندهای فرهنگی و جغرافیایی با کشورمان. با این حال، تجربه سالهای اخیر نشان داد صرف تسهیل ورود مسافران برای رونق گردشگری کافی نیست؛ بلکه باید سازوکاری طراحی شود که در آن دفاتر خدمات مسافرتی، مراکز اقامتی و دیگر فعالان حرفهای گردشگری نیز از حضور این مسافران منتفع شوند.
رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی افزود: چندین ماه است طرحی را به مسئولان ارائه دادهام که بر اساس آن، با دریافت ضمانتها و وثایق لازم، گردشگران افغانستانی در قالب تورهای ۱۰ و ۲۰ روزه وارد ایران شوند، از شهرهای مختلف بازدید کنند و حتی برای زیارت به عراق بروند و پس از بازگشت به ایران، به افغانستان بازگردند؛ بدون اینکه اقامت غیرمجاز و خارج از چارچوب برنامه در ایران داشته باشند.
به گفته رفیعی، این طرح پس از برگزاری جلسات متعدد میان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، وزارت کشور، وزارت امور خارجه، نهادهای امنیتی و انتظامی و نمایندگان بخش خصوصی شکل گرفت. در این سازوکار، مسئولیت جذب و ساماندهی گردشگران افغانستانی به دفاتر خدمات مسافرتی واگذار شد؛ البته با نظارت و شروط مشخص.
او ادامه داد: دفاتر برای اجرای این طرح، قراردادهایی با ضوابط معین تنظیم کردند و مسئولیت ورود، اقامت و بازگشت مسافران را پذیرفتند. گردشگران در مراکز اقامتی رسمی اسکان داده میشدند و در مواردی برای زیارت به عراق سفر میکردند و پس از آن به ایران بازمیگشتند. در این فرایند، دفاتر خدمات مسافرتی مسئولیت قابلتوجهی بر عهده داشتند و تمام مراحل با حساسیت و نظارت انجام میشد.
رفیعی معتقد است این تجربه نشان داد میتوان با اعتماد به فعالان حرفهای گردشگری و در عین رعایت ملاحظات امنیتی، زمینه ورود گردشگران از بازارهای همسایه را فراهم کرد؛ اما پس از مدتی، تغییراتی در سازوکار صدور و تمدید روادید گردشگران افغانستانی رخ داد.
به گفته او، در رویه جدید، برخی مسافران صرفاً با ارائه بلیت هواپیما و پرداخت حدود هزار دلار به واسطهها در کشور خود، امکان دریافت روادید با اعتبار چندماهه و تمدید آن را پیدا کردند؛ در نتیجه، دیگر لزوماً نیازی به استفاده از خدمات دفاتر مجری طرح نداشتند.
رفیعی این تغییر رویه را عاملی برای تضعیف سازوکار قبلی دانست و گفت با تغییر مسیر صدور روادید، بخشی از برنامهریزی انجامشده برای حضور مسئولانه دفاتر خدمات مسافرتی و هدایت گردشگران به مراکز اقامتی رسمی، عملاً کارکرد خود را از دست داد.
بازار افغانستان و پاکستان از اولویتهای ماست

مسلم شجاعی، مدیرکل توسعه گردشگری خارجی وزارت میراث فرهنگی، نیز با تأیید اهمیت بازارهای همسایه گفت: افغانستان و پاکستان از جمله بازارهایی هستند که در شرایط فعلی باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرند. وزارت گردشگری در سیاستگذاریهای خود همواره تلاش کرده است متناسب با شرایط سیاسی و امنیتی، بازارهای هدف را بازتعریف کند و برای سناریوهای مختلف برنامه داشته باشد.
به گفته شجاعی، در دوره اخیر، همکاری با بخش خصوصی برای فعالسازی بازار افغانستان و پاکستان یکی از اقداماتی بوده که با هماهنگی دستگاههای مختلف دنبال شده است. او این تجربه را نمونهای از واگذاری بخشی از مسئولیتها به دفاتر خدمات مسافرتی دانست؛ اقدامی که به گفته او، پیش از آن سابقه مشابهی در این سطح نداشته است.
شجاعی تأکید کرد: وزارت گردشگری بهتنهایی اختیار تصمیمگیری درباره همه موضوعات مرتبط با ورود گردشگر را ندارد و برای تحقق برنامهها باید با دستگاههایی مانند وزارت کشور، وزارت امور خارجه و نهادهای انتظامی و امنیتی هماهنگ باشد.
از نگاه او، توسعه گردشگری زمانی محقق میشود که مجموعه دستگاههای مرتبط، گردشگری را بهعنوان یک اولویت ملی بشناسند و تصمیمهای خود را با نیازهای این صنعت هماهنگ کنند.
او همچنین با اشاره به شرایط تنش و جنگ گفت سیاستگذاری گردشگری در چنین شرایطی باید انعطافپذیر باشد و بازارهایی در اولویت قرار گیرند که امکان فعالیت در آنها بیشتر است. به گفته شجاعی، گردشگری زیارتی و سلامت میتواند در شرایط فعلی به حفظ جریان فعالیت این صنعت کمک کند و گردشگران کشورهای همسایه نیز در این زمینه نقش مهمی دارند.
ورود گردشگر کافی نیست؛منافع باید به زنجیره گردشگری برسد
یکی از نقاط مشترک دیدگاه دو مهمان این میزگرد، ضرورت پیوند دادن آمار ورود گردشگران با منافع اقتصادی فعالان حرفهای این صنعت بود.
رفیعی معتقد است اگر مسافری وارد کشور شود، اما دفاتر خدمات مسافرتی، هتلها و دیگر ارائهدهندگان خدمات گردشگری سهمی از این بازار نداشته باشند، نمیتوان از رونق واقعی گردشگری سخن گفت. او خواستار آن شد که دولت ضمن تسهیل ورود مسافران، زمینه حضور و فعالیت دفاتر ایرانی را در فرایند جذب و ارائه خدمات فراهم کند.
شجاعی نیز با تأکید بر همین موضوع گفت: هدف سیاستگذاری تنها افزایش تعداد ورودیها نیست؛ بلکه باید شرایطی ایجاد شود که حضور گردشگر برای بخش خصوصی سودآور باشد و کسبوکارهای گردشگری بتوانند بر پایه این بازار، فعالیتی پایدار داشته باشند.
او با اشاره به اینکه بخش قابلتوجهی از گردشگران ورودی ایران از کشورهای همسایه هستند، بر ضرورت توسعه ارتباط میان دفاتر ایرانی و همتایان آنها در این کشورها تأکید کرد. به گفته شجاعی، ایجاد دفاتر مشترک و گسترش ارتباطات حرفهای میتواند به طراحی محصولات گردشگری و هدایت مسافران به سمت استفاده از خدمات رسمی کمک کند.
آغاز فعالیت دفاتر مشترک ایران و افغانستان

یکی دیگر از محورهای مطرحشده در این میزگرد، ضرورت ایجاد ارتباط مستقیم و سازمانیافته میان دفاتر خدمات مسافرتی ایران و همتایان آنها در کشورهای هدف بود.
رفیعی در پاسخ به این پرسش که برای رونق گردشگری ورودی، بهویژه در بازارهایی که کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند، چه باید کرد، گفت: باید ارتباط دفاتر ایرانی با دفاتر همتای آنها در کشورهای هدف تقویت شود. ایجاد دفاتر مشترک و همکاریهای حرفهای میتواند به بازاریابی واقعی کمک کند. ما نمیتوانیم فقط منتظر بمانیم مسافر خودش وارد کشور شود؛ باید در بازار مبدأ حضور داشته باشیم، خدماتمان را معرفی کنیم و برای سفر او محصول مناسب طراحی کنیم.
او ادامه داد: در کنار این موضوع، وزارت امور خارجه و نمایندگیهای ایران در کشورهای هدف نیز باید به دیپلماسی گردشگری توجه کنند. وقتی بخش خصوصی برای توسعه بازار به کشوری سفر میکند و میخواهد با فعالان آن کشور ارتباط برقرار کند، باید از حمایت و همراهی دستگاههای دولتی برخوردار باشد، نه اینکه با موانع تازه روبهرو شود.
رفیعی با اشاره به آغاز فعالیت دفاتر مشترک ایران و افغانستان و برنامهریزی برای همکاری مشابه با پاکستان گفت: هدف از این اقدام، ایجاد ارتباط میان فعالان گردشگری دو کشور و شکلگیری شبکهای برای معرفی و فروش خدمات سفر بوده است.
از نگاه او، بازارهای همسایه را نمیتوان تنها با تسهیل عبور از مرز فعال کرد؛ بلکه باید برای بازاریابی، طراحی محصولات گردشگری و ارتباط میان عرضهکنندگان خدمات در دو سوی مرز برنامه داشت.
او معتقد است ورود مسافر زمانی به توسعه گردشگری کمک میکند که زنجیره خدمات داخلی نیز از آن بهرهمند شود؛ یعنی مسافر از آژانس خدمات بگیرد، در مراکز اقامتی رسمی اسکان پیدا کند، از حملونقل و سایر خدمات گردشگری استفاده کند و هزینه سفر او در اقتصاد گردشگری کشور گردش داشته باشد.
رفیعی در همین زمینه به ورود مسافرانی از کشورهای همسایه اشاره کرد که به گفته او، بخشی از آنها با هدف خرید کالا یا استفاده از تفاوت قیمتها و شرایط اقتصادی وارد ایران میشوند و الزاماً گردشگر به معنای متعارف آن نیستند. او تأکید کرد باید میان صرف ورود مسافر و جذب گردشگر برخوردار از خدمات سازمانیافته تفاوت قائل شد.
درس تجربه افغانستان؛ ضرورت هماهنگی و ثبات در سیاستگذاری
شجاعی، مدیرکل توسعه گردشگری خارجی وزارت میراث فرهنگی، در بخش دیگری از این میزگرد، تجربه همکاری با بخش خصوصی برای جذب گردشگران افغانستانی را قابلتوجه دانست و گفت: این تجربه نشان داد اگر به بخش خصوصی اعتماد شود و مسئولیت مشخصی به آن واگذار شود، میتوان با رعایت ضوابط و نظارت، بازار جدیدی ایجاد کرد. در طرح جذب گردشگران افغانستانی، دفاتر قراردادهای مشخصی پذیرفتند و مسئولیت ورود، اقامت و بازگشت مسافران را بر عهده گرفتند.
وی افزود: اما وقتی مقررات تغییر کرد و مسیرهای دیگری برای دریافت و تمدید روادید ایجاد شد، نقش دفاتر در آن سازوکار کمرنگ شد. این اتفاق نشان میدهد سیاستهای مرتبط با گردشگری باید هماهنگ و پایدار باشند. اگر یک دستگاه برای همکاری با بخش خصوصی برنامهای طراحی کند و دستگاه دیگر بدون هماهنگی مسیر را تغییر دهد، سرمایهگذاری و اعتبار دفاتر آسیب میبیند.
تجربه جذب گردشگران افغانستانی، فارغ از اختلافنظرها درباره جزئیات اجرای آن، یک مسئله مهم را پیش روی سیاستگذاران گردشگری قرار میدهد: توسعه بازارهای همسایه تنها با تسهیل ورود مسافر محقق نمیشود. آنچه میتواند این ورود را به گردشگری اقتصادی و پایدار تبدیل کند، هماهنگی میان دستگاههای تصمیمگیر، ثبات مقررات و مشارکت واقعی بخش خصوصی است.
در غیر این صورت، حتی طرحهایی که با صرف زمان، مذاکره و پذیرش مسئولیت از سوی دفاتر خدمات مسافرتی طراحی میشوند، ممکن است با تغییر یک رویه اجرایی، کارکرد خود را از دست بدهند؛ در حالی که هزینه این ناهماهنگی، پیش از همه، به فعالان حرفهای گردشگری و فرصتهای ازدسترفته بازارهای منطقهای تحمیل خواهد شد.

