نزدیک شدن به روزهای پایانی تابستان و آغاز سال تحصیلی، بار دیگر بازار سفرهای ریلی را داغ کرده است بازاری که برای بسیاری از مسافران، بهویژه در مسیرهای پرتقاضایی مانند تهران ـ مشهد، پیش از آنکه با انتخاب مقصد و زمان سفر آغاز شود، با یک پرسش ساده اما تکراری مواجه میشود: «بلیت قطار از کجا پیدا کنیم؟»
به گزارش چمدان خبر ، با وجود افزایش نرخ بلیت قطار در سالهای اخیر، مسئله دسترسی به بلیت همچنان حل نشده و تجربه متقاضیان نشان میدهد که در برخی زمانهای پرتردد، حتی حضور در نخستین دقایق آغاز پیشفروش نیز تضمینی برای خرید بلیت نیست.
در آخرین پیشفروش بلیت قطارهای مسافری برای شهریورماه ۱۴۰۵ که از ساعت ۸:۳۰ صبح دوشنبه ۲۶ مرداد آغاز شد، گزارشهایی از اختلال و کندی سامانههای فروش منتشر شد. رسانههای مختلف از جمله جامجم، تسنیم، اعتماد و باشگاه خبرنگاران از اختلال در دقایق ابتدایی فروش خبر دادند؛ هرچند بعدتر اعلام شد مشکل سامانهها برطرف شده و امکان فروش اینترنتی و حضوری ادامه پیدا کرده است.
طبق برنامه اعلامشده از سوی راهآهن، فروش اینترنتی بلیت سفرهای یکم تا ۳۱ شهریور از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۱ صبح انجام شد و پس از آن فروش حضوری در مراکز مجاز در نظر گرفته شد؛ از ساعت ۱۳:۳۰ نیز فروش اینترنتی و حضوری به شکل همزمان ادامه یافت.
تقاضا بسیار بیشتر از ظرفیت است
یکی از روشنترین اظهارنظرها درباره ریشه کمبود بلیت، به جبارعلی ذاکر، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل راهآهن، بازمیگردد.
او در اسفند ۱۴۰۳ درباره وضعیت بلیت قطار مشهد اعلام کرده بود که در اوج سفرها، تقاضا برای رزرو بلیت قطار مشهد به ۳۲ میلیون میرسد، در حالی که تنها حدود ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر موفق به خرید بلیت میشوند. این اظهارنظر در گزارشهای رسانهای درباره معضل کمبود بلیت مشهد نیز بازتاب پیدا کرده است.
البته این ارقام مربوط به پیشفروش نوروزی و دوره اوج تقاضا است و نباید آن را به معنای تقاضای روزانه یا ماهانه برای قطار مشهد تلقی کرد؛ اما فاصله قابل توجه میان تقاضای ثبتشده و ظرفیت قابل عرضه، تصویری روشن از شکاف ساختاری بازار سفر ریلی ارائه میدهد.
در واقع، مسئله فقط این نیست که مسافر در یک روز خاص بلیت پیدا نمیکند؛ مسئله اصلی آن است که ظرفیت ناوگان ریلی کشور با تقاضای سفر، بهخصوص در ایام پیک، فاصله دارد.
۸۴ رام قطار و ظرفیت محدود مشهد
در خراسان رضوی نیز مسئولان بارها به محدودیت ظرفیت حملونقل ریلی اشاره کردهاند.
جعفر شهامت، مدیرکل راهداری و حملونقل جادهای خراسان رضوی، در اسفند ۱۴۰۳ اعلام کرده بود که برای سفرهای نوروزی، حملونقل ریلی در مسیر مشهد با حدود ۸۴ رام قطار روزانه و ظرفیت جابهجایی حدود ۳۸ هزار مسافر برنامهریزی شده است.
این ارقام در مقایسه با حجم تقاضای سفر به مشهد، بهویژه در تعطیلات مذهبی، نوروز و سایر مناسبتهای پرتقاضا، نشان میدهد که حتی در صورت عملکرد کامل سامانههای فروش نیز بخشی از متقاضیان اساساً امکان خرید بلیت نخواهند داشت.به عبارت دیگر، حل مشکل سایت فروش به تنهایی مشکل کمبود بلیت را حل نمیکند.
راهآهن: مشکل فقط فروش نیست؛ ناوگان کم داریم
میرحسن موسوی، معاون مسافری راهآهن، در فروردین ۱۴۰۴ اعلام کرد که طی سالهای اخیر حدود ۹۰۰ واگن مسافری از شبکه ریلی خارج شده، در حالی که تنها حدود ۲۰۰ واگن جدید وارد شبکه شده است. او تعداد واگنهای در اختیار راهآهن را حدود ۹۵۰ دستگاه اعلام کرد و از برنامه خرید ۳۰۰ واگن مسافری با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی خبر داد.
او همچنین تأکید کرده بود که بخش مسافری شبکه ریلی عمدتاً زیانده است و شرکتهای حملونقل ریلی انگیزه کافی برای سرمایهگذاری در این بخش نداشتهاند؛ موضوعی که از نگاه راهآهن، یکی از دلایل عقبماندگی توسعه ناوگان مسافری محسوب میشود.
این اظهارات نشان میدهد که کمبود بلیت، تنها یک مشکل مقطعی مربوط به روز پیشفروش نیست؛ بلکه بخشی از آن به اقتصاد حملونقل ریلی و کاهش جذابیت سرمایهگذاری در ناوگان مسافری بازمیگردد.
بخش خصوصی: جذابیت سرمایهگذاری کاهش یافته است
این مسئله در اظهارات جدیدتر سبحان نظری، مدیرعامل مؤسسه صندوق پسانداز کارکنان راهآهن، نیز دیده میشود.
نظری در مرداد ۱۴۰۵ با اشاره به وضعیت ناوگان ریلی گفت کمبود ناوگان یکی از دلایل تحقق نیافتن اهداف توسعه حملونقل ریلی است و جذابیت سرمایهگذاری برای خرید واگنهای مسافری و باری کاهش یافته است. او همچنین بر ضرورت توجه بیشتر به واگنداری و تأمین ناوگان تأکید کرد.
بنابراین، از کنار هم گذاشتن اظهارات مدیران راهآهن و فعالان این صنعت میتوان نتیجه گرفت که افزایش ظرفیت قطارهای مسافری بدون ایجاد مدل اقتصادی جذاب برای سرمایهگذاری بخش خصوصی، دشوار خواهد بود.
افزایش قیمت؛ اما نه لزوماً افزایش دسترسی
موضوع دیگری که در ماههای اخیر توجه مسافران را به خود جلب کرده، افزایش نرخ بلیت است.
در سال ۱۴۰۴، ابوالقاسم سعیدی، دبیر انجمن صنفی شرکتهای حملونقل ریلی مسافری، از اجرای افزایش ۳۰ درصدی نرخ بلیت قطارهای مسافری از نیمه دوم تیرماه خبر داده بود. به گفته او، این افزایش پس از طی فرآیند بررسی و تصویب در شورای عالی ترابری اجرایی شد.
در خرداد ۱۴۰۵ نیز گزارش یک شرکت ریلی در سامانه کدال از افزایش ۲۱ درصدی سقف بهای بلیت خبر داد؛ هرچند در زمان انتشار آن گزارش، راهآهن بهصورت رسمی این افزایش را تأیید یا رد نکرده بود.
مسئلهای که از نگاه مسافر اهمیت دارد این است که افزایش قیمت زمانی میتواند برای مصرفکننده قابل پذیرش باشد که در کنار آن، کیفیت و دسترسی نیز بهبود پیدا کند. وقتی مسافر با بلیت گرانتر اما با همان مشکل قدیمی «ظرفیت تکمیل است» مواجه میشود، طبیعی است که پرسشهایی درباره نحوه تخصیص ظرفیت، سازوکار فروش و میزان نظارت شکل بگیرد.
راهآهن: تاکنون گزارشی از گرانفروشی دریافت نکردهایم
البته روایت رسمی درباره بازار بلیت با روایت برخی مسافران تفاوت دارد.
غلامحسین کریمی، معاون مسافری راهآهن، در تیرماه ۱۴۰۵ اعلام کرده بود که با وجود افزایش تقاضای سفر، گزارشی درباره کمبود بلیت، گرانفروشی یا کمفروشی بلیت قطار دریافت نشده است و تمام ظرفیت ناوگان برای خدمترسانی به زائران مورد استفاده قرار گرفته است.
این موضع نشان میدهد که از منظر راهآهن، مسئله «نبود بلیت» لزوماً به معنای عرضه غیرشفاف یا تخلف در فروش نیست و باید میان کمبود واقعی ظرفیت، اختلال سامانه و گرانفروشی احتمالی خارج از شبکه رسمی تفکیک قائل شد.
با این حال، همین تفاوت میان تجربه برخی مسافران و آمار رسمی، ضرورت شفافتر شدن فرآیند فروش را بیشتر میکند.
وقتی بلیت در سامانه ناپدید میشود، اعتماد مسافر آسیب میبیند
یکی از مهمترین مشکلات، تجربهای است که مسافر در زمان پیشفروش با آن مواجه میشود: ورود در ساعت اعلامشده، انتخاب مسیر و تاریخ، مشاهده ظرفیت محدود و در نهایت پیام «ظرفیت تکمیل شد».
اختلال ثبتشده در نخستین دقایق پیشفروش شهریورماه نیز نشان داد که زیرساخت فروش اینترنتی خود میتواند به یکی از حلقههای این زنجیره تبدیل شود؛ هرچند طبق گزارش باشگاه خبرنگاران، اختلال اولیه برطرف شد و فروش ادامه یافت.
در چنین شرایطی، حتی اگر ریشه اصلی مشکل کمبود ناوگان باشد، شفاف نبودن وضعیت ظرفیت و اختلال در لحظه حساس فروش، اعتماد مسافر را تحت تأثیر قرار میدهد.
از همین رو، علاوه بر افزایش تعداد واگنها، لازم است سازوکار عرضه بلیت نیز به شکلی باشد که مسافر بتواند بداند چه تعداد صندلی، در چه زمانی و از چه کانالی عرضه شده است.
افزایش ظرفیت، شفافیت فروش و نظارت همزمان
بررسی اظهارات مسئولان و گزارشهای رسانهای نشان میدهد که برای حل معضل بلیت قطار نمیتوان تنها یک راهحل ارائه کرد.
نخست، باید ظرفیت ناوگان افزایش یابد. خروج حدود ۹۰۰ واگن مسافری و ورود تنها حدود ۲۰۰ واگن جدید طی چند سال، شکاف قابل توجهی ایجاد کرده است. برنامه خرید ۳۰۰ واگن که راهآهن از آن خبر داده، میتواند بخشی از این عقبماندگی را جبران کند.
دوم، اقتصاد بخش مسافری ریلی باید اصلاح شود. اظهارات مسئولان درباره زیانده بودن بخش مسافری و کاهش جذابیت سرمایهگذاری نشان میدهد که بدون ایجاد مشوقهای اقتصادی، افزایش پایدار ظرفیت دشوار است.
سوم، سامانههای فروش باید پایدارتر و شفافتر شوند. تجربه اختلال در آغاز پیشفروش شهریورماه نشان داد که حتی یک اختلال کوتاه در ساعت اوج تقاضا میتواند تعداد زیادی از متقاضیان را سرگردان کند.
چهارم، نظارت بر شبکه توزیع بلیت باید قابل مشاهدهتر باشد. اگر ظرفیت محدود است، باید برای مردم روشن باشد که این محدودیت ناشی از کمبود واقعی ناوگان است یا مسئله دیگری در فرآیند عرضه وجود دارد.
قطار؛ ارزانتر یا گرانتر، مسئله اصلی «دسترسی» است
قطار همچنان یکی از مهمترین شیوههای سفر زمینی در ایران است و شبکه ریلی کشور سالانه دهها میلیون مسافر جابهجا میکند. قائممقام راهآهن نیز از جابهجایی حدود ۳۲ میلیون مسافر در شبکه ریلی در سال گذشته خبر داده است.
با این حال، رشد تقاضا بدون رشد متناسب ظرفیت، نتیجهای جز تکرار صفهای مجازی، تکمیل سریع ظرفیت و افزایش نارضایتی مسافران نخواهد داشت.
مسئله امروز مسافر فقط این نیست که «بلیت قطار چقدر است؟»؛ پرسش مهمتر این است که «آیا با وجود پرداخت این مبلغ، اصلاً میتوان بلیت پیدا کرد؟»
تا زمانی که فاصله میان عرضه و تقاضا کاهش پیدا نکند و همزمان فرآیند فروش برای مردم شفاف و قابل اعتماد نشود، داستان «ظرفیت تکمیل شد» همچنان یکی از آشناترین پیامهای سامانههای فروش بلیت قطار باقی خواهد ماند.