در حالی که عرضه ارز اربعین در شبکه بانکی کشور و با عاملیت هشت بانک آغاز شده است، فروش آن با نرخ توافقی این پرسش را در بین متقاضیان ایجاد کرده که چرا ارز مورد نیاز زائران همچون گذشته با نرخ ترجیحی فروخته نمی شود.
فروش ارز مورد نیاز زائران اربعین حسینی از بیستم تیرماه آغاز شد و متقاضیان می بایست پس از ثبت نام در سامانه سماح و پرداخت حق بیمه ۲۰۰ هزار تومانی، برای دریافت ارز اربعین به یکی از بانک های کشاورزی، ملی، سپه، ملت، شهر، گردشگری، قرض الحسنه مهر ایران و پست بانک ایران مراجعه کنند.
نکته اینجاست که این بانک ها از محل منابع خود و با نرخ توافقی یعنی نرخی در محدوده بازار آزاد مجاز به فروش دینار عراقی به زائران هستند و دیگر ارزها مشمول آن نمی شود.
واقعیت این است که در سالهای گذشته ارز اربعین با نرخ ترجیحی (نرخ ثابت اعلامی از سوی بانک مرکزی) در اختیار متقاضیان قرار میگرفت اما امسال بانک مرکزی سیاست متفاوتی را در پیش گرفته و عرضه این ارز را بر پایه نرخ توافقی انجام میدهد.
درباره اینکه چرا سیاست بانک مرکزی در قبال ارز مسافرتی از جمله ارز اربعین تغییر کرده است، پاسخ روشن است: ماههاست که سیاست ارزی کشور به سمت یکسان سازی حرکت کرده و بانک مرکزی مسئولیت تامین و تنظیم بازار حواله های ارزی را که بر اساس آن واردات مورد نیاز کشور صورت می گیرد، عهده دار است اما در حوزه ارز اسکناس، در کنار مدیریت بازار، نرخ ها را به سمت بازار توافقی سوق داده است تا خریدار و فروشنده در یک نقطه مورد اشتراک تبادل خود را انجام دهند.
هدف از این کار نیز روشن است: بانک مرکزی می خواهد زمینههای سوءاستفاده را از میان بر دارد و مدیریت بهینه منابع ارزی کشور را دنبال کند.
تجربه سال های گذشته چه می گوید؟
بررسی تجربه سالهای گذشته نشان میدهد بخشی از ارز تخصیصیافته به زائران، هرگز برای سفر اربعین مورد استفاده قرار نگرفته است.
آمارها بیانگر آن است که در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۰۰ هزار نفر ارز اربعین دریافت کردند اما از کشور خارج نشدند و ارز دریافتی را در بازار آزاد به فروش رساندند. این مساله عملاً موجب شکلگیری یک رانت ارزی و ایجاد فرصت سوداگرانه برای عدهای شده بود.
این روند در سال گذشته نیز در روزهای ابتدایی ثبتنام مشاهده شد؛ بهگونهای که تنها طی چند روز نخست، حدود ۳۵۰ هزار نفر برای دریافت ارز اربعین اقدام کردند؛ که همین امر نگرانیها درباره تکرار تجربه سال های گذشته و افزایش تقاضای غیرواقعی را تشدید کرد.
اصول علم اقتصاد می گوید زمانی که کالایی با نرخی پایینتر از قیمت بازار عرضه شود، فاصله قیمتی ایجادشده انگیزه کافی برای دریافت و فروش آن در بازار آزاد را فراهم میکند که این اصل برای ارز هم صادق است. این کار نه تنها کمکی به زائران واقعی نمیکند، بلکه منابع ارزی کشور را به سمت فعالیتهای غیرمولد و سفتهبازانه سوق میدهد.
از همین رو می توان گفت بانک مرکزی با تغییر سازوکار عرضه ارز اربعین تلاش کرده است این انگیزه سوداگرانه را از بین ببرد و به همین خاطر بانکهایی که مسئولیت عرضه ارز اربعین را عهده دار شده اند، ارز خود را بر اساس نرخ توافقی عرضه میکنند.
نرخ توافقی یعنی نرخی که فروشنده با محاسبه هزینه های آن کالا قیمت گذاری می کند و خریدار با محاسبه سود خود آن را دریافت می کند؛ این اصل درباره ارز هم صادق است و به همین دلیل ممکن است نرخ فروش در بانکهای مختلف اندکی متفاوت باشد. این تفاوت نرخ، نتیجه سازوکار جدید بازار ارز است و به معنای حذف نرخ دستوری در این بخش محسوب میشود.
نیم نگاهی به محدودیت منابع ارزی کشور
عرضه ارز توافقی به زائران اربعین در شرایطی ایجاد می شود که ایران همچنان تحت تاثیر تبعات اقتصادی ناشی از جنگ تحمیلی ائتلاف آمریکایی – صهیونیستی قرار دارد که محدودیت منابع ارزی و مدیریت آن یکی از این موارد است.
البته مسئولان امر همواره تاکید کرده اند که کمبودی در تأمین ارز مورد نیاز برای واردات کالاها و خدمات مورد نیاز کشور وجود ندارد، اما با توجه به شرایط ویژه اقتصادی و آثار ناشی از جنگ، اولویت اصلی سیاستگذار ارزی، تأمین نیازهای اساسی کشور از جمله واردات دارو، تجهیزات پزشکی و کالاهای ضروری است و مدیریت منابع موجود اجتناب ناپذیر به نظر می رسد.
به همین دلیل بانک مرکزی تلاش کرده است منابع ارزی محدود کشور به جای آنکه صرف فعالیتهای سوداگرانه شود، در مسیر تأمین نیازهای حیاتی اقتصاد قرار گیرد. در واقع هدف این سیاست، جلوگیری از هدررفت منابع ارزی و افزایش کارایی در تخصیص ارز است.
در چنین شرایطی، حذف رانت ارز ترجیحی مسافرتی از جمله اربعین که در سال های گذشته برقرار بود، علاوه بر کاهش انگیزه واسطهگری، به شفافتر شدن بازار ارز نیز کمک میکند و فشار تقاضای غیرواقعی را بر بازار کاهش میدهد.
در این شرایط زائرانی که واقعاً قصد سفر دارند، همچنان میتوانند ارز مورد نیاز خود را از بازار آزاد، صرافی ها و با بانک ها تهیه کنند، اما امکان کسب سود از اختلاف نرخ رسمی و بازار تا حد زیادی از بین خواهد رفت.
حتی برخی فعالان بازار ارز پیشنهاد میکنند زائران در صورت نیاز، بخشی از ارز مورد نیاز خود را در مبادی مرزی و نزدیک محل سفر تهیه کنند. این روش علاوه بر کاهش فشار بر شبکه بانکی، میتواند به مدیریت بهتر منابع ارزی و تسهیل فرآیند تأمین ارز برای زائران واقعی نیز کمک کند.
در مجموع، تغییر سیاست ارزی اربعین را میتوان بخشی از رویکرد جدید بانک مرکزی برای مقابله با رانت و سوداگری در بازار ارز دانست؛ رویکردی که در کنار تأمین نیاز زائران، تلاش دارد منابع ارزی کشور را در شرایط حساس کنونی به سمت اولویتهای مهم کشور و حفظ ثبات اقتصادی هدایت کند.