فعالان حوزه گردشگری، محیط زیست و آفرود در نشستی تخصصی، راهکارهای مدیریت تردد خودروهای دو دیفرانسیل در عرصههای طبیعی را بررسی کردند؛ نشستی که در آن بر ضرورت عبور از ممنوعیتهای کلی و فعالیتهای بیضابطه و حرکت به سمت تعیین مسیرهای مجاز، آموزش، نظارت و مشارکت بخش خصوصی تأکید شد.
به گزارش چمدان خبر، نشست تخصصی آفرود و گردشگری مسئولانه با حضور فعالان حوزه محیط زیست، گردشگری و آفرود در دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران برگزار شد. حاضران در این نشست درباره چالشهای فعالیت خودروهای آفرودی در طبیعت، پیامدهای زیستمحیطی آن و مسئولیت دستگاههای متولی در ساماندهی این فعالیتها به تبادل نظر پرداختند.
سیدمصطفی فاطمی، مدیرکل توسعه گردشگری وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، با تأکید بر ضرورت ساماندهی فعالیتهای آفرود و سافاری در عرصههای طبیعی گفت: راهکار مدیریت این فعالیتها ممنوعیت کامل نیست، بلکه باید با تعیین محدودههای مشخص، آموزش فعالان و گردشگران، نظارت مؤثر و مشارکت بخش خصوصی، زمینه فعالیت قانونمند و حفاظت از طبیعت را فراهم کرد.
وی با تفکیک ماهیت آفرود و سافاری اظهار کرد: سافاری با هدف مشاهده طبیعت و حیاتوحش انجام میشود و به آگاهی از اصول حضور مسئولانه در محیط طبیعی نیاز دارد، اما در آفرود، هیجان و عبور از مسیرهای دشوار در اولویت قرار میگیرد. بنابراین، باید مسیرها و محدودههای کنترلشدهای برای این فعالیت تعریف شود که با ملاحظات محیطزیستی سازگار باشند.
فاطمی با اشاره به فعالیت تورهای فاقد مجوز و نبود نظارت کافی افزود: مسئله اصلی، رعایت نکردن اصول اولیه حضور در طبیعت است. حتی دریافت مجوز نیز بهتنهایی کافی نیست و برگزارکنندگان و راهنمایان باید آموزش ببینند و عملکرد آنها تحت نظارت قرار گیرد.
مدیرکل توسعه گردشگری وزارت میراثفرهنگی، اطلاعرسانی نامناسب درباره بخشنامههای محدودکننده ورود خودروها به عرصههای طبیعی را یکی از عوامل شکلگیری تصور ممنوعیت کامل آفرود و سافاری دانست و ادامه داد: این برداشت موجب شد برخی افراد از شرایط ایجادشده سوءاستفاده کنند و در ورودی مناطق طبیعی از گردشگران پول دریافت کنند. ممنوعیت کلی نه امکان نظارت مؤثر را فراهم میکند و نه با ظرفیت اجرایی دستگاههای مسئول در گستره وسیع طبیعت کشور تناسب دارد.
وی آموزش عمومی را یکی از محورهای اصلی ساماندهی گردشگری طبیعت دانست و خاطرنشان کرد: رسانهها، شبکههای اجتماعی و چهرههای تأثیرگذار، بهویژه تولیدکنندگان محتوای مرتبط با کودکان و نوجوانان، میتوانند در ترویج رفتار مسئولانه در طبیعت نقشآفرین باشند. همچنین گردشگری احیاگر تنها به جلوگیری از تخریب محدود نمیشود، بلکه مشارکت گردشگران و بهرهبرداران در بهبود و احیای طبیعت را نیز دنبال میکند.
فاطمی تجربه استان یزد در مدیریت آفرود را نمونهای از ساماندهی این فعالیتها معرفی کرد و گفت: در این الگو، مسیرهای مشخص و کمپهای دارای مجوز تعریف شده و مسیرهای آفرود از مسیرهای پیادهروی جدا شدهاند تا فعالیتهای مختلف با یکدیگر تداخل نداشته باشند.
وی با تأکید بر ضرورت توسعه الگوی بهرهبرداری حفاظتمحور افزود: در این الگو، یک مجموعه همزمان مسئولیت بهرهبرداری گردشگری و حفاظت از محدودهای مشخص را بر عهده میگیرد. مشارکت بخش خصوصی و بهرهبرداران محلی نیز با ایجاد احساس تعلق و مسئولیت میتواند به حفاظت از منابع طبیعی و حیاتوحش کمک کند.
مدیرکل توسعه گردشگری وزارت میراثفرهنگی، تعدد دستگاههای تصمیمگیر و ناهماهنگی میان آنها را از موانع ساماندهی گردشگری طبیعت دانست و اظهار کرد: حفاظت از منابع طبیعی بر عهده سازمان منابع طبیعی و حفاظت از مناطق تحت مدیریت محیط زیست بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست است و وزارت میراثفرهنگی نیز در چارچوب وظایف خود برای مدیریت گردشگری با این دستگاهها همکاری میکند.
فاطمی همچنین از تدوین دستورالعملهایی با همکاری تشکلهای مرتبط برای شناسایی فعالان مجاز و برگزاری دورههای آموزشی خبر داد و گفت: آموزش کمکهای اولیه، مسیریابی و شناخت محیط طبیعی از جمله محورهای این دورههاست. همچنین تعریف سازوکار قانونی برای برخورد با ورود غیرمجاز خودروها با همکاری پلیس راهور پیگیری میشود.
ممنوعیت بهتنهایی مانع تخریب طبیعت نمیشود
محمد درویش، نویسنده و کنشگر محیط زیست، با انتقاد از گسترش تردد بیضابطه خودروهای دو دیفرانسیل در عرصههای طبیعی کشور گفت: فعالیتهای موسوم به گردشگری آفرود در مواردی به تخریب پوشش گیاهی، آسیب به زیستبومها و تشدید فرسایش خاک منجر میشود، اما راهکار مقابله با این آسیبها ممنوعیت کامل نیست؛ بلکه باید مسیرهای مشخص، ظرفیت برد مناطق طبیعی و قوانین بازدارنده تعریف شوند.
وی با اشاره به گزارشهای متعدد درباره تخریب طبیعت در جریان آفرودسواری افزود: ممنوعیت بهتنهایی مشکلات را برطرف نمیکند. آموزش و آگاهیبخشی نیز بدون مقررات مؤثر و نظارت کافی نمیتواند رفتارهای مخرب را متوقف کند.
درویش با اشاره به تجربه مدیریت پارک ملی یوسیمیتی در آمریکا اظهار کرد: در این پارک، گردشگران باید در مسیرهای مشخص حرکت کنند و برای جلوگیری از رهاسازی زباله و آسیب به محیط طبیعی، محدودیتها و جریمههایی در نظر گرفته شده است. حتی در مناطق برخوردار از مقررات حفاظتی نیز نبود نظارت و اجرای قانون میتواند خسارتهای جدی به طبیعت وارد کند.
این کنشگر محیط زیست با تأکید بر ضرورت بازدارندگی قوانین خاطرنشان کرد: نمیتوان صرفاً با سخنرانی، تولید مستند و توصیههای اخلاقی انتظار داشت تخلفات محیطزیستی متوقف شوند. هزینه ارتکاب تخلف باید به اندازهای باشد که افراد را از رفتارهای مخرب منصرف کند.
وی با اشاره به شرایط اقلیمی ایران ادامه داد: بخش بزرگی از کشور در مناطق خشک و نیمهخشک قرار دارد و بسیاری از زیستبومها در برابر تخریب پوشش گیاهی و فرسایش خاک آسیبپذیر هستند. بنابراین، تردد نامناسب خودروها در طبیعت میتواند این آسیبها را تشدید کند و نباید به بهانه تفریح و هیجان، عرصههای ارزشمند طبیعی در معرض تخریب قرار گیرند.
درویش تعیین مسیرهای مجاز با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت میراثفرهنگی، فدراسیون اتومبیلرانی و سایر ذینفعان را از راهکارهای مدیریت آفرود دانست و گفت: ظرفیت برد هر منطقه باید پیش از صدور مجوز ورود خودروها مشخص شود. همچنین تعداد وسایل نقلیه مجاز، محدودههای تردد و ضوابط فعالیت باید بر اساس توان اکولوژیک هر مقصد تعیین شود.
وی با اشاره به تجربه برخی کشورها در ایجاد فضاهای کنترلشده برای فعالیتهای تفریحی افزود: همانطور که برای فعالیتهایی مانند تیراندازی، باشگاهها و محدودههای استاندارد تعریف شده است، در حوزه آفرود نیز باید فضاها و مسیرهای مشخصی ایجاد شود تا علاقهمندان بتوانند در چارچوب ضوابط فعالیت کنند.
فعالان آفرود از نبود آموزش و مقررات مشخص انتقاد کردند
وحید کاویانی، فعال حوزه آفرود، نیز با انتقاد از عملکرد نهادهای متولی در ساماندهی این فعالیتها گفت: در سالهای گذشته بارها برای آموزش علاقهمندان، تدوین ضوابط و فرهنگسازی به دستگاههای مسئول مراجعه کردیم، اما بیشتر با وعدهها و جلسات بینتیجه مواجه شدیم. نبود آموزش و مقررات مشخص در کنار ضعف نظارت، به افزایش رفتارهای آسیبزا در طبیعت منجر شده است.
وی با اشاره به حدود ۱۵ سال فعالیت در این حوزه، از جمله ۱۰ سال برگزاری تور، اظهار کرد: من و تعدادی از همکارانم که دغدغه محیط زیست داشتیم، سالها پیش برای ساماندهی آفرود به معاونت گردشگری وزارت میراثفرهنگی مراجعه کردیم و حتی آمادگی داشتیم با هزینه شخصی، علاقهمندان را آموزش دهیم، اما در مراجعات خود با پاسخهایی مواجه میشدیم که مسئولیت این فعالیت را متوجه نهادهای دیگر میدانستند.
کاویانی افزود: در نتیجه، فعالان این حوزه نه آموزش مشخصی دریافت کردند، نه دستورالعملی به آنها ابلاغ شد و نه سازوکار روشنی برای نظارت بر فعالیتشان وجود داشت. ممکن است فردی بدون آگاهی از پیامدهای رفتارش وارد طبیعت شود و نداند توقف خودرو روی تپهها یا عبور از پوشش گیاهی چه خسارتی ایجاد میکند. برای نمونه، برخی افراد از اهمیت گیاه تاغ در تثبیت شنهای روان آگاه نیستند و ممکن است به آن آسیب بزنند.
این فعال حوزه آفرود با تأکید بر اینکه مسئله، آزاد گذاشتن فعالیتهای بیضابطه نیست، ادامه داد: پیش از اعمال محدودیت باید مقررات روشن و قابل اجرا تدوین و به فعالان ابلاغ شود. با وجود ۱۵ سال فعالیت در این حوزه، تاکنون دستورالعمل مشخصی دریافت نکردهام تا بدانم چه ضوابطی باید رعایت شود و تخلف چه پیامدی دارد.
وی همچنین به فعالیتهای داوطلبانه برخی آفرودرها اشاره کرد و گفت: در تعدادی از برنامهها از شرکتکنندگان خواستیم بهجای پرداخت هزینه به برگزارکنندگان، مبلغی به انجمن «نذر طبیعت» اختصاص دهند. استقبال از این برنامهها موجب شد عواید آن برای خرید لوازمالتحریر کودکان ساکن مناطق نزدیک به مناطق حفاظتشده هزینه شود.
کاویانی با انتقاد از موانع اداری پیش روی طرحهای آموزشی افزود: برای اجرای یک طرح آموزشی، ماهها پیگیری کردیم، اما با الزاماتی مانند دریافت کد تدریس و نداشتن مدارک دانشگاهی مرتبط روبهرو شدیم. تغییر مدیران نیز باعث شد مذاکرات بارها از ابتدا آغاز شود.
وی در پایان تأکید کرد: آفرودرها اغلب فقط از زاویه تخریب محیط زیست دیده شدهاند و فعالیتهای مثبت و داوطلبانه آنها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نمیتوان سالها یک حوزه را بدون آموزش، ضوابط روشن و نظارت رها کرد و سپس با اعلام ممنوعیت، همه مسئولیتها را متوجه فعالان آن دانست. ساماندهی آفرود نیازمند تعیین مسئولیت دستگاههای متولی، آموزش جدی و تدوین مقرراتی است که هم از طبیعت حفاظت کند و هم تکلیف فعالان این حوزه را روشن سازد.

