پلهای تاریخی، تونلهای قدیمی و جنگل میلیون ساله هیرکانی در امتداد مسیر ریلی سوادکوه چشماندازی کمنظیر ساختهاند، مسیری که امروز به مقصدی جذاب برای گردشگران وعکاسان تبدیل شده است.
سوادکوه یک موزه است، موزهای بدون دیوار که سقفش آسمان است و گنجینههایش، پلهای تاریخی و درختانی با قدمت میلیونها سال. موزهای که آرام حرکت میکند و در این حرکت آهسته میتوان از پشت پنجره قطار تمام جزئیات را تماشا کرد؛ با نمایی متفاوت از آنچه در عکسها دیدهایم.
این موزه، مسیر ریلی سوادکوه است؛ موزهای تاریخی و طبیعی که همگام با ریلها جریان دارد.
ویترین اول: موزهای تاریخی
قطار آرام روی پل میلغزد، زیر پا، درهای باریک و عمیق گسترده است و ۱۱۰ متر پایینتر، نهری باریک در بستر دره جاری است، چند نفر هم از پایین ایستادهاند و پل را تماشا میکنند. این پل را بارها در عکسها دیدهای.
شاید در جاده ترانزیتی تهران-شمال از دور آن را با دست نشان داده باشی یا توقفی کوتاه کرده و با آن عکس یادگاری گرفته باشی، اما اینجا داستان فرق دارد؛ قطار از جایی میگذرد که هیچ جاده آسفالتهای آدمی را به آن نمیرساند، اینجا بالای پل ورسک است؛ جایی میان آسمان و زمین.
نزدیک به یک قرن اینجا موزهای جریان دارد؛ هم مسیر با پل ورسک، ایستگاه شورآب با چشمه هزار رنگش، پل قوسیِ آجری کلانتری دوآب، سه خط طلا و یک کلیسای کارگری کوچک، آنقدر کوچک که برخی آن را کوچکترین کلیسای جهان میدانند.
اینها بخش تاریخی این موزهاند؛ سازههایی که هنوز ایستادهاند و هنوز حرکت و زندگی در آنها جریان دارد. هر پل، ایستگاه و سازه در این مسیر ریلی، هویتی ماندگار است و برای شناخت دقیقتر گنجینههای این ویترین تاریخی سراغ رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان سوادکوه میرویم.
ثبت ۲۳ پل تاریخی
به گفته محسن نژادابراهیم رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان سوادکوه در این مسیر ۲۳ پل به ثبت ملی رسیدهاند که پلهای دوازدهچشمه شوراب، ورسک، اوریم و کلانتری دوآب از شاخصترین آنها هستند. افزون بر این، برخی ایستگاههای راهآهن مانند سرخآباد، دوگل و ورسک، دو تونل، سینمای شوراب (باراک) و قبرستان اخوت نیز در شمار آثار ثبتی این محدوده قرار دارند.
او با بیان اینکه علاوه بر اینها، آبشار شوراب نیز بهعنوان یک میراث طبیعی ثبت ملی شده است، میگوید: همه این آثار برای گردشگران، چه در قالب سفر با قطار گردشگری و چه در سفرهای مستقل جذابیت دارد.
نژاد ابراهیم با اشاره به ثبت جهانی راهآهن سراسری ایران در فهرست جهانی یونسکو در سال ۱۴۰۰، این اتفاق را فرصتی برای حفاظت بهتر از بناهای تاریخی و معرفی ظرفیتهای گردشگری مسیر در سطح ملی و بینالمللی میداند و میافزاید: جاذبههای مسیر ریلی سوادکوه به تماشای پلها و بناها محدود نیست و در شش ماه نخست سال، چشمانداز شالیزارها و شیوه کشت سنتی نشا و برداشت برنج میتواند بخشی از تجربه گردشگری ریلی باشد.
معرفی صنایع دستی و جاذبه های گردشگری
به گفته او، توقف قطار گردشگری تهران-شمال در روستای شوراب و برپایی بازارچه موقت میتواند فرصتی برای معرفی صنایعدستی، غذاهای محلی و دیگر جاذبههای شهرستان و خرید این محصولات باشد؛ فرصتی که میتواند گردشگر را به سفری دوباره و مستقل به سوادکوه ترغیب کند تا هریک از این بناها را در زمانی بیش از حضور یک روزه قطار گردشگری ببیند و تجربه کند.
رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان سوادکوه با اشاره به ظرفیتهای گسترده سوادکوه در این مسیر ریلی، میگوید: با وجود قرار گرفتن این مسیر ریلی در محدوده سرزمینی شهرستان، تاکنون نقش مشخصی برای سوادکوه در قطار گردشگری تعریف نشده است. از همین رو، میراث فرهنگی سوادکوه خواهان ایفای نقش پررنگتر در معرفی، بهرهبرداری و ساماندهی این ظرفیت گردشگری است.
ویترین دوم: موزهای طبیعی
بخش طبیعی این موزه خود ریل است؛ ریلهایی که بر دامنه و در عمق کوهستان فراز و نشیب میکنند و سه خط طلا را میسازند و سپس در پیچوتاب جنگل هیرکانی پیش میروند. همان دو خط آهنی که از میان درختان میلیون ساله میگذرد؛ گاهی آنقدر به تنه درختان نزدیک میشود که شاخهها روی ریل سایه میاندازند و گاهی آنقدر در مه فرو میروند که انگار راه به سرزمینی دیگر دارند.
همین همزیستی ریل با کوهستان و جنگل، مسیر ریلی سوادکوه را به مقصدی محبوب برای گردشگران و عکاسان تبدیل کرده است.
گردشگرانی که زیبایی اینجا را با عکس به یادگار میبرند و عکاسانی که ساعتها منتظر ترکیب مناسب نور، حرکت و سکون میمانند و نتیجه هزاران عکس از ریلها در میانه جنگل و پل و کوه است که در پروفایلهای صفحات مجازی جا خوش میکند.
زیباییهای این منطقه، از چشماندازهای صخرهای تا درههای عمیق، سوژهای بینظیر برای ثبت تصاویر فراهم کرده است، اینها حرفهای حسن عیسیپور (مقدسی) است، عکاسی که ۱۵ سال سابقه عکاسی دارد و مسیر ریلی سوادکوه را تصویری کمنظیر از تلفیق شگفتانگیز طبیعت و سازه دست بشر میداند.
با این حال، این مسیر بدون خطر هم نیست. به گفته وی، نزدیکی غیرایمن به قطار در حال حرکت و احتمال سقوط از ارتفاعات از جمله مخاطرات جدی عکاسی در این منطقه است.
مقدسی با بیان اینکه علاقهمندان زیادی برای عکاسی به این مسیر میآیند، میافزاید: اما بسیاری از آنها از خطرات آگاه نیستند. عرض کم مسیر ریلی، عدم اطلاع از زمان حرکت قطار افراد را ناخواسته در معرض حوادث جبرانناپذیر قرار میدهد و نیازمند تدبیر جدی مسئولان است.
عشقعلی ایرانمنش عکاس دیگری است که در ۳۷ سال تجربه عکاسیاش، از این موزه تاریخی و طبیعی بارها عکاسی کرده است و از تجربهاش میگوید: ثبت یک قاب ایدهآل ساعتها انتظار و برنامهریزی دقیق میطلبد و برای ثبت یک عکس ماندگار، بهویژه در نقاطی مانند سهخط طلا و پل ورسک، نخستین و مهمترین عامل نور مناسب است؛ اینکه در چه ساعتی از روز عکاسی انجام شود و قطار مسافری یا باری چه زمانی از مسیر عبور کند.
همنوایی بین سازه ها و طبیعت
ایرانمنش وجود ایستگاههای قدیمی راهآهن، مسیرهای ریلی در دل جنگل، تونلها و پلهای تاریخی، منظرهای شگرف و چشمنواز خلق کرده است؛ یک همنوایی و هماهنگی میان سازهای انسانی و طبیعت، بهنوعی که انگار ریل بخشی از طبیعت و هویت منطقه شده و نهتنها از زیبایی چشمانداز نکاسته بلکه به جذابیت آن افزوده است.
وی همنشینی ریل، جاده بینالمللی، رودخانه، جنگل، کوهستان، شالیزارها و بیش از ۳۰ پل را یک قاب کمنظیر میداند که در عکاسی هوایی بیشتر قابل لمس است و می افزاید: این ترکیب منحصربهفرد باعث شده است که مسیر ریلی سوادکوه برای عکاسان، گردشگران و حتی افرادی که برای نخستینبار به این منطقه سفر میکنند، بسیار جذاب و خاطرهانگیز باشد.
به گفته این عکاس، در پاییز و زمستان، رنگهای گرم جنگل، مه شناور در درهها، باران و برف، فضایی رویایی و شاعرانه به این مسیر ریلی میبخشند اما بسیاری از گردشگران و عکاسان معتقدند مسیر ریلی سوادکوه در هر چهار فصل سال زیباییهای خاص خود را دارد و هر بار میتواند قاب تازهای برای ثبت و ماندگار شدن پیش روی عکاس بگذارد.
شاید به همین دلیل است که این موزه هیچگاه تکراری نمیشود؛ نه برای عکاس، نه برای گردشگر و نه برای کسی که از پشت پنجره قطار این چشمانداز سیال را تماشا میکند. ریلها از فراز پلها و کوهها میگذرند و در دل جنگل هیرکانی پیش میروند؛ امتدادی از حافظه تاریخی، مهندسی و طبیعت که با هم موزهای خاص ساختهاند.
موزهای همیشه در جریان، بدون دیوار، بدون تشریفات اما درست به همین دلیل، نیازمند دیده شدن، حفاظت و مراقبت بیشتر است./مهر