گردشگری این روزها با بحران اقتصادی جدی مواجه است حال آنکه این صنعت طبق روال طبیعی باید در این مقطع زمانی در تبوتاب برنامهریزی، بازاریابی و فروش تورهای داخلی و خارجی نوروز قرار میداشت.
در کنار رکود و تعطیلی، یکی از جدیترین پیامدهای این وضعیت، از دست رفتن نیروهای انسانی آموزشدیده و متخصص است؛ سرمایهای که سالها برای تربیت آن زمان و هزینه صرف شده و در شرایط نااطمینان، بهتدریج از صنعت گردشگری خارج میشود. موضوعی که به اعتقاد مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری، میتواند ضربهای عمیق به پیکره این صنعت وارد کند.
آموزش؛ ستون فقرات صنعت گردشگری در شرایط بحرانی
مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری، آموزش را مهمترین رکن صنعت گردشگری میداند و معتقد است در شرایط بحران اقتصادی، بیشترین آسیب متوجه بنگاههایی میشود که فاقد نیروی انسانی خبره و آزموده هستند.
از نگاه او، آموزش نه یک موضوع جانبی، بلکه زیربنای تمام فعالیتهایی است که در حوزه گردشگری انجام میشود: در دنیای امروز، گردشگری در حال تجربه مسیرها و گرایشهای نو و تازهای است. تحولات فناورانه، تغییر ذائقه گردشگران، رشد اقتصاد دیجیتال و حرکت به سمت گردشگری هوشمند، باعث شدهاند آموزش و برنامهریزی در این حوزه نقش تعیینکنندهای در موفقیت کشورها ایفا کند. نمونه بارز این موضوع، صنعت گردشگری ترکیه است که در سال گذشته توانست با اتکا به برنامهریزی و توسعه آموزش، به درآمدی چند ده میلیارد دلاری دست پیدا کند؛ بهطوری که درآمد گردشگری این کشور با رشد ۸.۳ درصدی نسبت به سال قبل به ۶۱.۱ میلیارد دلار رسید.
گردشگری ایران در تنگنای سیاست و فشار خارجی
در ایران اما شرایط متفاوت است. ناآرامیهای اخیر و فشارهای خارجی طولانیمدت، فضای نفسگیری برای گردشگری ایجاد کردهاند؛ فضایی که امکان برنامهریزی بلندمدت و حتی میانمدت را برای فعالان این صنعت دشوار کرده است. با این حال، «ولی تیموری» مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری، بر این باور است که حتی در چنین شرایطی، آموزش میتواند نقش نجاتبخش ایفا کند.
او میگوید: آموزش زیربنای تمام فعالیتهایی است که ما در حوزه گردشگری انجام میدهیم. اگر قرار است توسعه پایدار گردشگری را تجربه و دنبال کنیم، باید شناخت خود را نسبت به فرآیند کار افزایش دهیم و تا جایی که میتوانیم به آموزش گردشگری در سطوح مختلف بپردازیم.
ولی تیموری با تاکید بر نقش نیروی انسانی متخصص در تابآوری بنگاهها توضیح میدهد: در همین بحرانها، اگر یک بنگاه نیروی آزمودهای در اختیار داشته باشد، قطعا تابآوری نیروهای متخصص میتواند سطح خسارتها را بهطرز چشمگیری کاهش دهد اما متاسفانه بنگاههای اقتصادی و گردشگری که فاقد آموزش بودهاند، بسیار زودتر به ورشکستگی میرسند.
سه مأموریت اصلی در گردشگری
مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری در ادامه به تشریح وظایف این دفتر میپردازد و میگوید: این دفتر سه کار متفاوت و مشخص دارد که بهطور جداگانه اما مرتبط با یکدیگر دنبال میشوند. نخست، بخش مطالعات که وظیفه آن تحلیل روندهای گردشگری دنیاست؛ اینکه گردشگری جهانی به چه سمتی حرکت میکند، چه نگاههای تازهای به این صنعت شکل گرفته و چه گرایشهای نوینی در حال ظهور است.
او ادامه میدهد: این شناخت از روندها و گرایشها، به ما کمک میکند خودمان را به آن سمت هدایت کنیم. اتفاقاً این آموزش است که به برنامهریزی گردشگری کمک میکند. امروز دنیا به سمت اقتصاد دیجیتال، دیتامحوری و گردشگری هوشمند پیش میرود و بنابراین شروع هر کاری باید با آموزش باشد و در نهایت به برنامهریزی گردشگری ختم شود.
به گفته ولی تیموری، حرکت جهان به سمت هوش مصنوعی و فناوریهای نو، بهطور مستقیم بر روند آموزش نیز تأثیر میگذارد. از همین رو، اداره کل متبوع او تلاش کرده صرفاً بر آموزش متمرکز نباشد، بلکه برنامهریزی و مطالعات جامع را نیز بهطور همزمان دنبال کند. با این حال، او تاکید میکند که در شرایط فعلی، مشخصا باید تمرکز ویژهای بر آموزش داشت.
آموزش؛ محور جهانی تحول پایدار گردشگری
مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری با اشاره به تأکید سازمان جهانی گردشگری بر آموزش میگوید: آموزش یکی از بخشهایی است که امسال در شعار سال گردشگری و موضوع تحول پایدار مورد تأکید قرار گرفته است. توسعه و تحول پایدار، با تمام مفاهیم کلی که دارد، سه رکن اساسی دارد.
او این سه رکن را چنین توضیح میدهد: نخست، بعد زیستمحیطی است؛ یعنی شما در توسعه گردشگری نباید به محیطزیست آسیب بزنید، باید از انرژیهای تجدیدپذیر استفاده کنید و مشارکت جوامع محلی را در نظر بگیرید. رکن دوم، بعد اقتصادی است؛ یعنی بنگاههای اقتصادی و ذینفعان باید در فرآیند توسعه نقش داشته باشند. اگر قرار باشد توسعهای شکل بگیرد، اما منافع اقتصادی برای ذینفعان نداشته باشد، آن توسعه پایدار نخواهد بود.
تیموری ادامه میدهد: رکن سوم توسعه پایدار، بعد اجتماعی و مشارکتپذیری است. وقتی در یک روستا یا شهر فعالیت گردشگری انجام میدهید، هرچه جامعه محلی آمادهتر باشد و بتواند مشارکت مؤثرتری داشته باشد، هم منافع اقتصادی افزایش پیدا میکند و هم فرآیندهای زیستمحیطی و دانش سبز تقویت میشود.
او تأکید میکند: چیزی که این سه رکن—یعنی دانش توسعه پایدار، اقتصاد بنگاه گردشگری و مشارکتپذیری مقصد—را به هم متصل میکند، آموزش است.
تفاوت بنگاه پایدار و ورشکسته
مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری بار دیگر بر نقش آموزش تأکید میکند و میگوید: بنگاهی که نیروی تخصصی دارد، از نظر بازده و راندمان اصلاً قابل مقایسه با بنگاهی که نیروی آموزشدیده ندارد، نیست. اگر به یک روستا بروید و بخواهید فعالیت گردشگری داشته باشید، اما آن روستا آموزش ندیده باشد، اساساً امکان مشارکت مؤثر وجود نخواهد داشت.
او میافزاید: آموزش زیربنای همه فعالیتهاست. اگر میخواهیم توسعه پایدار گردشگری را دنبال کنیم، باید شناخت خود را نسبت به فرآیند کار بالا ببریم و آموزش ببینیم. در این صورت، هم از نظر اقتصادی منتفع میشویم و هم اگر بنگاهی نیروی آزموده در اختیار داشته باشد، تابآوری آن در بحرانها افزایش مییابد و میزان خسارتها کاهش پیدا میکند. اما در نبود آموزش، مسیر ورشکستگی بسیار کوتاهتر است.
تیموری با اشاره به آغاز فعالیت خود در این دفتر میگوید: وقتی کار را شروع کردیم، تصمیم گرفتیم حوزه آموزش را برنامهریزی و توسعه دهیم. اما سؤال اساسی این بود که از کجا شروع کنیم و نقشه راه چیست؟ آیا فقط باید به همان ۱۰ تا ۲۰۰ مؤسسهای بپردازیم که از ما مجوز گرفتهاند، یا اینکه ما متولی آموزش گردشگری کل کشور هستیم؟
او توضیح میدهد: ما باید هم برای آموزش دانشگاهی در رشتههای مرتبط برنامه داشته باشیم، هم برای آموزشهای سطوح پایینتر که برعهده آموزشوپرورش است، هم برای آموزشهای مهارتی سازمان فنیوحرفهای. علاوه بر این، یک گروه مهم دیگر هم وجود دارد و آن گردشگران هستند.
گردشگران هم نیازمند آموزش هستند
مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری با ذکر مثالی میگوید: گردشگرانی که خاک جزیره هرمز را با خود میبرند، نشان میدهند که نیاز به آموزش دارند و به همین دلیل باید شناخت مقصد و فرهنگ صحیح سفر را به گردشگران آموزش دهیم. بنابراین آموزش گردشگری موضوعی بسیار کلانتر از آموزش چند مؤسسه محدود است. برهمین اساس، دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری اقدام به تشکیل شورای راهبری آموزش گردشگری کشور کرده است.
او میافزاید: از دانشگاهها دعوت کردیم، از مدیران باسابقهای که سالها در این حوزه فعالیت کردهاند، از استادانی مانند دکتر مرتضی رهبر، دکتر شفیعی و متخصصانی از دانشگاه تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشگاه خوارزمی و دانشگاههای معتبر استانها. همه این افراد گرد هم آمدند و شورای راهبری آموزش گردشگری کشور شکل گرفت. جلسات این شورا نیز بهصورت منظم و هفتگی برگزار شد و پس از تشریح مأموریتها و جمعبندی نظرات از زوایای مختلف نتیجه این شد که باید یک سند جامع تدوین شود.
تدوین سند ظرفیتسازی و بهسازی سرمایه انسانی گردشگری
به گفته تیموری، حاصل این فرآیند تدوین «سند بخش ظرفیتسازی و بهسازی سرمایه انسانی گردشگری کشور» است؛ سندی که همه افراد مرتبط با گردشگری—از واسطهگر، مدرس، ارائهدهنده خدمات تا مصرفکننده—را دربرمیگیرد و آنها را ملزم میکند بر اساس این سند آموزش ببینند.
او توضیح میدهد: ابعاد این نقشه راه مشخص شده و قرار است در بخش آموزش عالی، آموزش همگانی، آموزش مهارتی و همچنین در تعریف مشاغل گردشگری، استانداردها و شایستگیهای لازم تعیین شود. اینکه چه شغلی، شغل گردشگری محسوب میشود و برای آن چه تواناییهایی لازم است.
مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری با اشاره به گسترش فناوریهای نو میگوید: امروز همه آموزشها به سمت هوش مصنوعی و فناوری میروند. سؤال این است که آیا ما برای این تغییرات آمادگی داریم و نقشه راهی برای آن تعریف کردهایم یا نه؟ پاسخ به همین پرسشها باعث شد فعالیتها در قالب شش کارگروه تخصصی سازماندهی شود.
سندی ۱۰ ساله آیندهگر
این شش کارگروه شامل آموزشهای دانشگاهی، آموزشهای مهارتی، آموزشهای همگانی، آیندهپژوهی و فناوریهای نو در آموزش و کارگروه تلفیق است. هر کارگروه مسئول تهیه بخشی از سند، انجام مصاحبهها، طراحی پرسشنامهها و تعیین چارچوبهاست و همه این فعالیتها تحت نظارت یک چارچوب کلان انجام میشود.
تیموری تأکید میکند: این فعالیتها از ابتدای مردادماه آغاز شده. پیش از این، آموزش گردشگری مبتنی بر نقشه راه جامع وجود نداشت. با وجود همه اتفاقات و بحرانها، کار طبق زمانبندی پیش میرود و امیدواریم اردیبهشتماه سال آینده این سند نهایی شود.
او میافزاید: این سند یک برنامه ۱۰ ساله است که برای آن برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت تعریف شده است. در این برنامه مشخص شده که در سال اول چه اقداماتی در حوزه آموزشهای دانشگاهی، آموزشهای همگانی و آموزشهای مهارتی انجام شود. اینها پروژههای در حال اقدام و برنامههای ۱۰ سال آینده آموزش گردشگری کشور هستند.
مدیرکل دفتر مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری در پایان با اشاره به ضعف کارایی آموزش عالی میگوید: چرا آموزش عالی ما دانشجویانی تربیت میکند که حتی در مقطع دکتری، وقتی میخواهند در یک آژانس گردشگری کار کنند، پذیرفته نمیشوند؟ چون کارایی ندارند. هدف این سند این است که به آموزشی برسیم که هم در صنعت کاربرد داشته باشد و هم در سطوح مختلف جامعه تسری پیدا کند.
او همچنین از تعامل همزمان با دستگاههای مرتبط خبر میدهد و میگوید: در کنار تدوین این سند، با وزارت علوم و دفتر برنامهریزی آموزش عالی نیز در حال مذاکره هستیم تا خروجی این کار بهصورت عملی در نظام آموزشی کشور اجرا شود/ایلنا