(مسعود رهبری – معاون پیشین فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد کیش)
روز کیش؛ مناسبتی که میان هویتسازی و بروکراسی اداری جا مانده است
۲۰ آبان برای کیش فقط یک تاریخ در تقویم نیست؛ روایتی از تعلق، همزیستی و ساختن هویتی مشترک در جزیرهای است که ساکنانش از جغرافیاهای مختلف ایران آمدهاند تا زندگی تازهای را در کنار خلیج فارس بنا کنند. با این حال، پس از حدود یک دهه از انتخاب این روز، هنوز نام کیش در تقویم رسمی کشور به ثبت نرسیده است؛ موضوعی که بیش از آنکه یک مسئله تشریفاتی باشد، پرسشی جدی درباره جایگاه هویت شهری، اهمیت جزایر ایرانی و اولویتهای فرهنگی کشور مطرح میکند.
شهرها را نمیتوان صرفاً با خیابانها، ساختمانها، مراکز تجاری و زیرساختهایشان تعریف کرد. آنچه به یک شهر معنا میدهد، انسانهایی هستند که در آن زندگی میکنند، خاطره میسازند، آینده خود را به آن گره میزنند و بهتدریج احساس میکنند بخشی از هویتشان در همان جغرافیا شکل گرفته است. از همین منظر، نامگذاری روزی به نام یک شهر یا جزیره، فراتر از یک اقدام نمادین و مناسبتی، تلاشی برای تقویت احساس تعلق و شکلگیری حافظه جمعی است.
کیش از این منظر، ویژگیهای متفاوتی نسبت به بسیاری از شهرهای تاریخی ایران دارد. برخلاف اصفهان، شیراز و تبریز که هویت شهری آنها طی نسلهای متوالی و در بستر تاریخ شکل گرفته است، کیش معاصر جامعهای متنوع و مهاجرپذیر دارد. بخش قابل توجهی از ساکنان این جزیره از شهرها و استانهای مختلف کشور به آن آمدهاند و در کنار جامعه بومی، با پیشینه فرهنگی و اجتماعی خاص خود، جامعهای چندفرهنگی را شکل دادهاند.
در چنین شرایطی، مسئله هویت مشترک اهمیت دوچندانی پیدا میکند. کسی که از نقطهای دیگر از ایران به کیش مهاجرت کرده، ممکن است سالها در این جزیره زندگی و کار کند، اما صرف سکونت الزاماً به معنای احساس تعلق نیست. هویت شهری زمانی شکل میگیرد که ساکن یک مکان، آینده خود را با آینده آن پیوند بزند و توسعه و سرنوشت آن را بخشی از مسئولیت اجتماعی خود بداند.
ایده نامگذاری ۲۰ آبان بهعنوان روز کیش نیز از همین ضرورت سرچشمه گرفت؛ تلاشی برای آنکه همه ساکنان جزیره، فارغ از قومیت، زبان، مذهب و خاستگاه جغرافیایی، در یک نقطه مشترک به هم برسند: تعلق به کیش.
۲۰ آبان؛ انتخابی فراتر از یک مناسبت تقویمی
انتخاب ۲۰ آبان برای روز کیش، حاصل بررسی مجموعهای از ملاحظات اقلیمی، تاریخی، اجتماعی و گردشگری بوده است. آبانماه آغاز دورهای است که شرایط آبوهوایی جزیره بهتدریج برای حضور گردشگران مناسبتر میشود، موج سفرها افزایش مییابد و فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی جزیره پس از رکود نسبی تابستان جان تازهای میگیرد.
از سوی دیگر، این ماه در حافظه تاریخی جامعه بومی کیش نیز جایگاه خاصی دارد. آغاز بارندگیهای فصلی، تأثیر آن بر منابع آب زیرزمینی و پیوند زندگی مردم قدیم جزیره با طبیعت و دریا، آبان را به مقطعی معنادار در زیست سنتی کیش تبدیل کرده است.
اما شاید مهمتر از تمام این ملاحظات، فلسفه انتخاب این روز باشد. قرار نبود روز کیش صرفاً یادآور یک واقعه تاریخی باشد؛ هدف، ساختن آیندهای مشترک بود. در واقع، ۲۰ آبان قرار بود بهانهای برای بازتعریف رابطه مردم با جزیره و یادآوری این واقعیت باشد که کیش تنها یک مقصد گردشگری یا منطقه اقتصادی نیست، بلکه خانه جامعهای است که زندگی، سرمایه، خاطرات و آینده خود را به آن سپرده است.
این نگاه، نقطه تمایز روز کیش با بسیاری از مناسبتهای شهری دیگر است. در اینجا قرار نیست صرفاً گذشتهای تاریخی گرامی داشته شود، بلکه قرار است هویتی در حال شکلگیری تقویت شود.
جزیرهای که گردشگر را دید، اما گاهی ساکن را فراموش کرد
کیش طی چند دهه گذشته، بیش از هر چیز با گردشگری، تجارت، سرمایهگذاری و برگزاری رویدادهای مختلف شناخته شده است. سیاستهای توسعهای جزیره نیز بخش قابل توجهی از ظرفیت خود را صرف جذب گردشگر و تقویت زیرساختهای اقتصادی کردهاند.
این رویکرد اگرچه در معرفی کیش بهعنوان یکی از مقاصد مهم گردشگری ایران مؤثر بوده، اما در کنار خود یک پرسش اساسی ایجاد کرده است: سهم ساکنان جزیره از این همه برنامهریزی و توسعه کجاست؟
جامعهای که در طول سال در کیش زندگی میکند، نیروی انسانی فعال در بخش خدمات و گردشگری است، کسبوکار ایجاد میکند، مالیات میپردازد و در توسعه اقتصادی جزیره نقش دارد، نباید صرفاً در جایگاه نیروی کار یا جمعیت مصرفکننده دیده شود.
روز کیش میتواند فرصتی برای تغییر این نگاه باشد؛ فرصتی برای آنکه برنامههای فرهنگی و اجتماعی جزیره از چارچوب جشنوارهها و رویدادهای گردشگرمحور فراتر بروند و به نیازها، دغدغهها و مطالبات جامعه ساکن نیز توجه کنند.
اگر قرار است این روز به یک مناسبت اثرگذار تبدیل شود، باید در آن از کیفیت زندگی شهروندان، آینده نسل جوان، حفظ میراث بومی، مشارکت اجتماعی، محیطزیست و مسئولیتپذیری در قبال سرنوشت جزیره سخن گفته شود. روز کیش نباید تنها روز تخفیفهای تجاری، جشن و برنامههای تبلیغاتی باشد؛ بلکه باید روز بازخوانی رابطه مردم با خانه مشترکشان باشد.
چرا ۲۰ آبان هنوز به تقویم رسمی نرسیده است؟
با وجود گذشت حدود یک دهه از انتخاب روز کیش و استمرار برگزاری برنامههای مرتبط با آن، این مناسبت هنوز نتوانسته جایگاهی در تقویم رسمی کشور پیدا کند.
بر اساس توضیحات مسعود رهبری، معاون پیشین فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد کیش، نخستین گام برای رسمیتبخشیدن به این مناسبت در سطح منطقهای و با مصوبه شورای اسلامی شهر کیش برداشته شد. پس از آن نیز موضوع ثبت این روز در تقویم ملی در دورههای مختلف مدیریتی سازمان منطقه آزاد دنبال شد و مستندات و دلایل توجیهی آن برای طی مراحل قانونی ارائه شد.
با این حال، پرونده در مرحله نهایی و طرح و تصویب در شورای فرهنگ عمومی کشور متوقف مانده است.
نکته قابل تأمل آن است که به گفته رهبری، دلیل مشخص و مستندی برای نهایینشدن این فرایند اعلام نشده است. یکی از توجیهاتی که بهصورت غیررسمی مطرح شده، نبود ارتباط این مناسبت با یک واقعه تاریخی مشخص است؛ در حالی که فلسفه اولیه انتخاب روز کیش اساساً بر محور ساختن آیندهای مشترک و تقویت هویت اجتماعی ساکنان جزیره استوار بوده است.
اینجا یک پرسش مهم مطرح میشود: آیا برای بهرسمیتشناختن هویت یک شهر یا جزیره، الزاماً باید به دنبال یک واقعه تاریخی بود؟ آیا توافق و پذیرش جمعی ساکنان درباره روزی که آن را متعلق به خود میدانند، نمیتواند بهتنهایی مبنایی معتبر برای ثبت یک مناسبت فرهنگی باشد؟
اگر قرار است تقویم ملی بازتابدهنده تنوع فرهنگی، تاریخی و اجتماعی ایران باشد، نباید تنها مناسبتهایی را در خود جای دهد که ریشه در یک واقعه تاریخی مشخص دارند. هویت اجتماعی و تعلق جمعی نیز بخشی از میراث ناملموس یک سرزمین است و میتواند شایسته ثبت و توجه ملی باشد.
روز کیش؛ مسئلهای فراتر از یک جزیره
ثبت روز کیش در تقویم رسمی کشور را نباید صرفاً مطالبهای محلی از سوی ساکنان یک منطقه آزاد تلقی کرد. این موضوع از زاویهای گستردهتر، با معرفی ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی جزایر ایرانی خلیج فارس، تقویت هویت ملی و افزایش توجه عمومی به جغرافیای راهبردی کشور ارتباط دارد.
کیش بخشی از هویت تاریخی و جغرافیایی ایران در خلیج فارس است. توجه به این جزیره نباید تنها در زمان رونق گردشگری، اجرای پروژههای اقتصادی یا برگزاری نمایشگاهها و جشنوارهها محدود شود. تقویت پیوند عاطفی و فرهنگی مردم با جزایر ایرانی نیز بخشی از سیاست حفظ و معرفی این میراث ملی است.
از این منظر، ثبت ۲۰ آبان در تقویم رسمی میتواند فرصتی برای معرفی تاریخ، فرهنگ بومی، آدابورسوم، میراث طبیعی و ظرفیتهای اقتصادی کیش در سطح ملی باشد. همچنین میتواند زمینهای برای افزایش مشارکت مردم و نهادهای مدنی در برنامهریزی آینده جزیره فراهم کند.
البته نباید تصور کرد که درج یک مناسبت در تقویم، بهتنهایی مشکلات هویتی و اجتماعی کیش را حل خواهد کرد. ثبت رسمی روز کیش زمانی ارزش واقعی پیدا میکند که با برنامههای مستمر فرهنگی، مشارکت ساکنان، حمایت از جامعه بومی، حفاظت از محیطزیست و توجه به کیفیت زندگی شهروندان همراه شود.
مطالبهای که نباید در راهروهای اداری متوقف بماند
شکلگیری کارزار درخواست ثبت رسمی ۲۰ آبان بهعنوان روز کیش، نشانهای از تبدیل یک پیگیری اداری به مطالبهای اجتماعی است. حضور بومیان،

