نتایج نخستین ارزیابی ملی آسیب‌پذیری مقاصد گردشگری ایران در برابر موج‌های گرما نشان می‌دهد ۲۰.۹۵ درصد از مساحت کشور در گروه آسیب‌پذیری زیاد و خیلی زیاد قرار دارد؛ وضعیتی که بیش از همه مراکز پذیرایی، تفریحی و اقامتی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
به گزارش چمدان خبر، پژوهشگران دانشگاه تهران در مطالعه‌ای ملی، وضعیت ۶۱ هزار و ۹۴۵ مقصد گردشگری ایران را از نظر آسیب‌پذیری در برابر موج‌های گرما بررسی کرده‌اند. این ارزیابی با استفاده از داده‌های اقلیمی، سنجش‌ازدور، منابع آب، پوشش گیاهی و زیرساخت‌های خدماتی در تابستان‌های سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ و با بهره‌گیری از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) انجام شده است.
مطالعه با مشارکت مطهره عباسی نوده و محمد فرهادی، دانشجویان دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، و دکتر حمیده محمودی و دکتر محمد کریمی فیروزجائی، اعضای هیأت علمی این دانشگاه، بر پایه چارچوب آسیب‌پذیری هیأت بین‌الدولی تغییر اقلیم (IPCC) انجام شده و سه مؤلفه مواجهه با گرما، حساسیت و ظرفیت سازگاری را در مقاصد گردشگری سنجیده است.
کدام استان‌ها بیشترین آسیب‌پذیری را دارند؟
بر اساس یافته‌های این پژوهش، حدود ۳۱ درصد از مساحت ایران در معرض مواجهه زیاد و خیلی زیاد با گرما قرار دارد. بیشترین میزان آسیب‌پذیری در مناطق مرکزی، جنوب‌غربی و جنوبی کشور مشاهده شده و استان‌های شمالی و شمال‌غربی در وضعیت مناسب‌تری قرار دارند.
در مقایسه استانی، قم با ۹۶ درصد، خوزستان با ۷۹ درصد، بوشهر با ۷۴ درصد و تهران با ۶۸ درصد از مساحت خود در دو گروه آسیب‌پذیری زیاد و خیلی زیاد، بیشترین سهم را به خود اختصاص داده‌اند. در مقابل، این سهم در استان‌های کردستان، اردبیل، خراسان شمالی و سیستان و بلوچستان کمتر از چهار درصد گزارش شده است.
مراکز پذیرایی؛ آسیب‌پذیرترین بخش گردشگری
یکی از یافته‌های مهم این مطالعه، تفاوت میزان آسیب‌پذیری انواع مقاصد گردشگری است. بر اساس نتایج، حدود ۷۷ درصد مراکز پذیرایی در گروه آسیب‌پذیری زیاد و خیلی زیاد قرار دارند. این میزان برای مراکز تفریحی و خدماتی ۷۰.۵ درصد، مراکز اقامتی ۷۰ درصد و مقاصد مذهبی ۶۲.۵ درصد است.
همچنین ۴۹ درصد مقاصد تاریخی در این دو گروه قرار گرفته‌اند، در حالی که مقاصد طبیعی با سهم ۳۲ درصدی، کمترین میزان آسیب‌پذیری را در میان انواع مقصدهای بررسی‌شده دارند.
دکتر حمیده محمودی، عضو هیأت علمی گروه مدیریت گردشگری دانشگاه تهران، تمرکز تأسیسات خدماتی در شهرهای پرتراکم و گرم را از دلایل اصلی آسیب‌پذیری این مراکز دانسته است. در مقابل، پوشش گیاهی و منابع آب می‌توانند نقش حفاظتی برای مقاصد طبیعی داشته باشند؛ موضوعی که اهمیت حفاظت از طبیعت را در کنار ملاحظات زیست‌محیطی، به‌عنوان راهبردی برای سازگاری با گرما نیز برجسته می‌کند.
از مدیریت زمان بازدید تا توسعه خدمات اضطراری
در بخش دیگری از این پژوهش، دمای بیشینه به‌عنوان مهم‌ترین عامل اقلیمی در میزان مواجهه با گرما شناسایی شده است. همچنین دسترسی به مراکز درمانی بیشترین اهمیت را در میان عوامل مرتبط با ظرفیت سازگاری دارد و پس از آن، پوشش گیاهی و نزدیکی به منابع آب قرار می‌گیرند.
پژوهشگران با تأکید بر ضرورت تدوین راهکارهای متناسب با ویژگی‌های هر مقصد، تنظیم زمان بازدید و ایجاد سایه‌بان‌های سازگار با ارزش‌های میراثی را برای بناهای تاریخی پیشنهاد کرده‌اند. در مقاصد مذهبی نیز مدیریت جمعیت، فراهم‌کردن فضاهای سایه‌دار و دسترسی به آب از اولویت‌هاست.
همچنین در مقاصد پرخطر، استقرار سامانه‌های هشدار زودهنگام، تقویت آمادگی خدمات پزشکی و تدوین برنامه‌های مدیریت شرایط اضطراری ضروری دانسته شده است.
این پژوهش با عنوان «Mapping heatwave vulnerability of tourism destinations under IPCC framework: a national GIS-based assessment for Iran» در نشریه علمی Results in Engineering منتشر شده است. یافته‌های آن نشان می‌دهد مقابله با پیامدهای گرما در صنعت گردشگری، به سیاست‌گذاری عمومی محدود نمی‌شود و باید در سطح مدیریت عملیاتی هر مقصد، از مراکز اقامتی و پذیرایی تا جاذبه‌های تاریخی و مذهبی، مورد توجه قرار گیرد. / فارس