چمدان خبر/ناطق: با جهانشاهی، معاون اداره کل توسعه گردشگری داخلی کشور، در اتاق ۳۱۴ ساختمان زیبای معاونت گردشگری، پای مصاحبه‌ای نسبتاً طولانی نشستیم؛ گفت‌وگویی درباره دغدغه‌ای که به نظر می‌رسید فراتر از یک وظیفه سازمانی است و ریشه در باوری شخصی دارد: “ضرورت توسعه گردشگری سبز”. اما جهانشاهی هر بار که این عبارت را به کار می‌برم، سخنم را اصلاح میکند و «گردشگری پایدار» را اصطلاح دقیق‌تری می‌داند. او برای این اصطلاح یک دلیل روشن دارد: وقتی از گردشگری پایدار حرف می‌زنیم، بحث فقط یک دغدغه زیست‌محیطی نیست؛ از ضرورتی اقتصادی سخن می‌گوییم که با بقای صنعت گردشگری گره خورده است.
گفتگوی چمدان خبر را با محمد جهانشاهی، دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز و عضو شورای جهانی گردشگری پایدار ( GSTC )، پایه‌گذار نشان سبز گردشگری ایران
و دبیر اولین دوره نشان هتل سبز کشور می‌خوانید.
گردشگری سبز دقیقاً چیست و چرا در سال‌های اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
جهانشاهی: وقتی از گردشگری سبز صحبت می‌کنیم، باید آن را در چارچوب گسترده‌تر گردشگری پایدار ببینیم. پایداری یکی از اصول مهم توسعه گردشگری در دو دهه گذشته بوده است، اما متأسفانه در ایران هنوز آن‌طور که باید به این موضوع توجه نشده است.
بر اساس یک برآورد، سهم اخبار و محتوای رسانه‌ای مرتبط با پایداری و گردشگری سبز در دنیا حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد است، در حالی که این رقم در ایران کمتر از پنج درصد است. حتی در گروه‌های تخصصی گردشگری نیز کمتر به این موضوع پرداخته می‌شود. این مسئله نگران‌کننده است؛ زیرا پایداری می‌تواند تداوم فعالیت صنعت گردشگری را تضمین کند یا دست‌کم تاب‌آوری آن را در برابر بحران‌های آینده افزایش دهد. برای کشوری مانند ایران که با تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب و انرژی و چالش‌های مدیریتی روبه‌روست، این موضوع اهمیت دوچندان دارد.
آیا گردشگری سبز صرفاً یک دغدغه محیط‌زیستی است؟
جهانشاهی: خیر. امروزه گردشگری سبز را باید صددرصد از منظر اقتصادی بررسی کنیم. ما با کسب‌وکارهایی مواجهیم که سرمایه‌گذاری‌های کلانی در آنها انجام شده و طبیعتاً باید عمر مفید و سودآوری مناسبی داشته باشند.
اگر یک هتل نتواند منابع خود را بهینه مصرف کند، هزینه تمام‌شده خدماتش افزایش می‌یابد. در بازار رقابتی، مجموعه‌ای که به استانداردهای پایداری توجه کرده و هزینه‌های عملیاتی خود را کاهش داده باشد، مزیت اقتصادی پیدا میکند.
بنابراین، اگر با نگاه اقتصادی و با هدف تداوم کسب‌وکار به سمت بهبود عملکرد حرکت کنیم، آثار مثبت آن بر محیط‌زیست نیز نمایان خواهد شد. پایداری دیگر یک انتخاب فانتزی نیست؛ به‌تدریج به ضرورتی برای ادامه فعالیت تبدیل می‌شود.
وضعیت ایران در مقایسه با کشورهای منطقه از نظر آسیب‌پذیری اقلیمی چگونه است؟
جهانشاهی: ایران، کشوری پهناور با جمعیتی نزدیک به ۹۰ میلیون نفر است که در منطقه‌ای گرم و خشک قرار دارد. تغییرات اقلیمی، افزایش دما و کاهش منابع آب، شرایط فعالیت اقتصادی و به‌ویژه گردشگری را دشوارتر میکند. اگر از گردشگری صحبت می‌کنیم اما پایداری را در برنامه‌ریزی خود جدی نمی‌گیریم، در آینده با چالش‌های جدی‌تری روبه‌رو خواهیم شد. ممکن است زمانی برسد که به‌جای برنامه‌ریزی برای افزایش تعداد گردشگران و آمار کمیتی، ناچار باشیم بخش عمده توان خود را صرف عبور از بحران‌های زیرساختی کنیم.
در ارزیابی‌های بین‌المللی مورد اشاره من، ایران در زمینه آسیب‌پذیری و آمادگی برای سازگاری با تغییرات اقلیمی وضعیت مطلوبی ندارد. در این ارزیابی، رتبه‌های ۱۰۹ و ۱۰۵ برای ایران مطرح است. کشورهایی مانند عربستان، ترکیه و امارات رقبای منطقه‌ای ما در گردشگری هستند. بر اساس همان ارزیابی، این کشورها در برخی شاخص‌های گردشگری مانند، آمادگی و سازگاری وضعیت بهتری دارند.
این مشکلات چه تأثیری بر هتل‌ها و تأسیسات گردشگری دارد؟
جهانشاهی: یکی از بخش‌های منابع‌بر در زنجیره گردشگری، بخش اقامتی و به‌ویژه هتل‌هاست؛ زیرا هم سطح خدمات آنها بالاست و هم برای تأمین این خدمات به انرژی و آب قابل‌توجهی نیاز دارند.
برای نمونه، در تهران حدود 5 هزار تخت در هتل‌های پنج‌ستاره وجود دارد که بیش از سه هزار تخت آن، بر اساس تحقیقات انجام شده، بیش از ۵۰ سال قدمت دارد. اگرچه بخشی از این هتل‌ها بازسازی شده‌اند، اما قدمت ساختمان و نوع تجهیزات همچنان می‌تواند بر مصرف منابع تأثیر بگذارد.
در این مطالعه، مصرف انرژی در برخی هتل‌های لوکس تهران حدود 3 برابر و تولید کربن آنها حدود 7 برابر نمونه‌های مشابه خارجی گزارش شده است. البته این اعداد مربوط به مطالعات مشخص هستند. وقتی مصرف انرژی بالا باشد، هزینه‌های عملیاتی افزایش پیدا میکند. در شرایطی که نرخ خدمات نمی‌تواند همواره متناسب با هزینه‌ها افزایش یابد، سودآوری هتل را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
افزایش هزینه‌های آب و انرژی در سال‌های آینده چه پیامدهایی برای صنعت گردشگری خواهد داشت؟
جهانشاهی: ما با روندی مواجهیم که در آن منابع آب محدودتر شده، دما افزایش یافته و تأمین انرژی نیز با چالش‌هایی همراه است. کشور هر سال با افزایش تقاضای انرژی و مشکلات مربوط به تأمین آن روبه‌رو می‌شود.سال‌ها به تعرفه‌های پایین و یارانه‌ای عادت کرده‌ایم، اما ادامه این وضعیت در بلندمدت تضمین‌شده نیست. افزایش تعرفه‌ها و هزینه تأمین منابع، به‌تدریج خود را در صورت‌حساب کسب‌وکارها نشان می‌دهد. برای مثال، هتلی که مصرف بالایی دارد، با افزایش هزینه برق، گاز، آب و سوخت، فشار بیشتری را تحمل میکند. حتی اگر مجموعه‌ای برای مواقع قطعی برق، ژنراتور داشته باشد، تأمین سوخت آن می‌تواند بسیار هزینه‌بر باشد.
بنابراین، راه گریزی از بهینه‌سازی وجود ندارد. باید از همین امروز برای کاهش مصرف منابع برنامه‌ریزی کنیم؛ زیرا مدیریت مصرف یکی از عملی‌ترین راه‌ها برای کنترل هزینه‌ها و افزایش تاب‌آوری کسب‌وکارهای گردشگری است.
شاخص‌های اصلی گردشگری سبز چیست و هتل‌ها از کجا باید شروع کنند؟
جهانشاهی: می‌توان چهار محور اصلی را در نظر گرفت: مدیریت مصرف آب، مدیریت انرژی، مسائل اجتماعی و حفاظت از محیط‌زیست. بعضی تصور می‌کنند حرکت به سمت پایداری حتماً به سرمایه‌گذاری سنگین نیاز دارد. برای مثال، سامانه‌های مدیریت هوشمند ساختمان یا تجهیزات تصفیه و بازچرخانی آب ممکن است هزینه اولیه داشته باشند، اما همه اقدامات پایداری به این تجهیزات محدود نمی‌شود.
بخش مهمی از موضوع به شیوه مدیریت برمی‌گردد. در یک هتل، نیروی انسانی سرمایه مهمی است. اگر کارکنان آموزش ببینند و در فرایند کاهش مصرف مشارکت کنند، می‌توانند بدون هزینه‌های سنگین، میزان هدررفت آب و انرژی را کاهش دهند. برای مثال، اصلاح روش‌های نظافت در بین گروه خانه‌دارها، مدیریت مصرف آب در آشپزخانه، جلوگیری از نشت آب، تنظیم مناسب تجهیزات گرمایشی و سرمایشی و مدیریت آبیاری فضای سبز از جمله اقداماتی است که می‌تواند مؤثر باشد.
در برخی زمینه‌ها، کاهش ۲۰ تا ۲۵ درصدی مصرف می‌تواند به‌عنوان هدفی قابل بررسی مطرح شود؛ البته میزان صرفه‌جویی به وضعیت اولیه مجموعه و نحوه اجرای اقدامات بستگی دارد.
بازچرخانی آب در هتل‌ها چقدر توجیه اقتصادی دارد؟
جهانشاهی: آب یکی از مهم‌ترین مسائل کشور است و گردشگری هم از این قاعده مستثنا نیست. در این زمینه باید هم تأمین آب را ببینیم و هم آثار کاهش ذخایر آبی را بر مقاصد گردشگری در نظر بگیریم.
در یک هتل، هزینه آب فقط به مبلغ خرید آن محدود نیست؛ هزینه دفع فاضلاب نیز مطرح است. یعنی یک هتل دوبار هزینه میکند یک بار برای خرید آب بار دیگر برای دفع آن. اگر هتل بتواند آب قابل‌بازیافت را تصفیه کند و برای مصارف غیرشرب، مانند آبیاری فضای سبز، به کار ببرد، امکان کاهش هزینه‌ها وجود دارد. البته چنین سرمایه‌گذاری باید با محاسبه دقیق انجام شود. هزینه اولیه تجهیزات، میزان مصرف آب، هزینه دفع فاضلاب و مقدار آب قابل‌بازیافت، همگی در تعیین دوره بازگشت سرمایه مؤثرند.
نکته مهم این است که برای شروع، لازم نیست تمام مجموعه‌ها یک‌باره به سراغ طرح‌های بزرگ بروند. می‌توان ابتدا مصرف را اندازه‌گیری کرد، نقاط هدررفت را شناخت و سپس اقدامات متناسب با شرایط هر مجموعه را اجرا کرد.
آیا گردشگری سبز را باید از سطوح بالا شروع کرد؟
جهانشاهی: آموزش سطوح پایین‌تر و هدایت سطوح بالاتر نقش بسیار مهمی دارند. در یک مجموعه گردشگری، منابع انسانی، ظرفیت بزرگی است که گاهی کمتر از تجهیزات مورد توجه قرار می‌گیرد.
اگر کارکنان بدانند چرا باید مصرف منابع را مدیریت کنند و در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داشته باشند، بسیاری از رفتارهای روزمره اصلاح می‌شود. کاهش مدت بازماندن شیر آب هنگام نظافت، جلوگیری از مصرف غیرضروری انرژی و توجه به نشتی‌ها، نمونه‌هایی از این اقدامات هستند. همچنین باید از تجربه‌های موفق داخلی استفاده کنیم. برخی هتل‌ها در زمینه بازچرخانی آب، مدیریت انرژی و بازسازی با رویکرد پایداری اقداماتی انجام داده‌اند که می‌تواند برای سایر مجموعه‌ها الگو باشد.
در کنار این اقدامات، لازم است از ابتدا در طراحی و ساخت ساختمان‌های جدید، موضوعاتی مانند معماری متناسب با اقلیم، استفاده بهتر از نور طبیعی، تفکیک شبکه‌های آب و انتخاب تجهیزات کم‌مصرف جدی گرفته شود. اصلاح ساختمان پس از بهره‌برداری ممکن است هزینه بیشتری داشته باشد.
اعتقاد من این است که توجه به پارامترهای گردشگری سبز باید از گردشگران شروع شود نه از هتل ها و اقامتگاه‌ها!
جهانشاهی: نقش گردشگران بسیار مهم است. اگر یک هتل تمام استانداردهای لازم را رعایت کند اما مهمانان در فرایند مشارکت نداشته باشند، بخشی از اهداف پایداری محقق نخواهد شد. در ارزیابی مجموعه‌های گردشگری نیز مشارکت کارکنان و مهمانان اهمیت دارد. یک مجموعه می‌تواند با آموزش، اطلاع‌رسانی و فراهم‌کردن فرصت مشارکت، رفتار مسئولانه را در مهمانان تقویت کند.
از سوی دیگر، رفتار گردشگران در مقاصد طبیعی نیز اهمیت دارد. رهاکردن زباله، آسیب‌زدن به پوشش گیاهی و تخریب آثار طبیعی و تاریخی می‌تواند خسارت‌هایی ایجاد کند که جبران آنها دشوار باشد.
البته مسئولیت تنها بر عهده گردشگر نیست. مدیریت مقصد، فراهم‌کردن زیرساخت مناسب، تعیین ظرفیت پذیرش و نظارت مؤثر نیز ضروری است. وقتی این عوامل در کنار هم قرار بگیرند، می‌توان انتظار داشت گردشگری هم منافع اقتصادی داشته باشد و هم آسیب‌های آن کاهش پیدا کند.
تجربه کشورهای همسایه به‌ویژه ترکیه، در توسعه گردشگری پایدار چه بوده است؟
جهانشاهی: ترکیه از حدود سال ۲۰۰۳ حرکت خود را در این زمینه آغاز کرد. این فرایند در ابتدا تدریجی و با اقدامات ساده‌تر پیش رفت و به‌مرور، استانداردها و برنامه‌های گسترده‌تری را دربر گرفت.
امروز برنامه‌های پایداری در ترکیه تنها به هتل‌ها محدود نیست و بخش‌های مختلف زنجیره خدمات گردشگری، از اقامتگاه‌ها تا آژانس‌ها، حمل‌ونقل و مقاصد گردشگری را شامل می‌شود. نکته مهم این تجربه، حرکت مرحله‌به‌مرحله است. کشورها ابتدا از اقدامات قابل اجرا شروع می‌کنند، سپس شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری تعریف می‌کنند و به‌تدریج دامنه استانداردها و نظارت را گسترش می‌دهند. ما نیز باید با توجه به شرایط اقتصادی، اقلیمی و مدیریتی کشور خودمان، از این تجربیات استفاده کنیم؛ نه اینکه صرفاً یک الگوی خارجی را بدون توجه به اقتضائات داخلی اجرا کنیم.
در ایران چه اقداماتی برای گسترش گردشگری پایدار انجام شده است؟
جهانشاهی: این بخش در ایران بسیار نوپا است. در واقع از سال ۱۴۰۲ در معاونت گردشگری، برنامه‌ای برای بهبود شاخص‌های پایداری در گردشگری آغاز شد. یکی از ویژگی‌های این برنامه، تمرکز بر اقداماتی است که بتوان آنها را با تغییر در شیوه مدیریت روزمره و بدون گرفتارشدن در فرایندهای پیچیده اداری اجرا کرد. تشکیل کارگروه توسعه پایدار در ساختار معاونت گردشگری، با حضور نمایندگان بخش خصوصی، تشکل‌ها و صاحب‌نظران، از اقدامات جدید در این حوزه است.
همچنین سال گذشته برای نخستین دوره نشان هتل سبز ایران برگزار شد که طی آن ۵۵ هتل از ۱۳ استان در آن شرکت کرده و در نهایت ۱۲ هتل از هتل‌های مدرن و بازسازی‌شده تا هتل‌های سنتی و برخی اقامتگاه‌های متفاوت انتخاب شدند.
در این دوره، هدف فقط انتخاب چند هتل نیست، بلکه می‌خواهیم حساسیت‌ها را نسبت به پایداری صنعت گردشگری افزایش دهیم. برخی مجموعه‌ها پس از آشنایی با شاخص‌ها متوجه شدند اقداماتی که پیش‌تر انجام داده‌اند، می‌تواند در چارچوب مدیریت سبز ارزیابی شود.
در برنامه‌های بعدی نیز تلاش می‌کنیم دامنه این حرکت به اقامتگاه‌های بوم‌گردی و راهنمایان گردشگری گسترش پیدا کند.
استانداردسازی و نشان هتل سبز چه کمکی به صنعت گردشگری میکند؟
جهانشاهی: استانداردها کمک می‌کنند عملکرد مجموعه‌ها قابل‌اندازه‌گیری و مقایسه شود. در گذشته، برخی شاخص‌های مربوط به مصرف بهینه آب و انرژی در نظام درجه‌بندی تأسیسات گردشگری جنبه اختیاری داشتند، اما در ضوابط جدید تلاش شده است بعضی از این معیارها به الزامات تبدیل شوند.
از سوی دیگر، تدوین استانداردهای مصرف انرژی برای ساختمان هتل‌ها و نظام برچسب انرژی ساختمان در دست پیگیری است. چنین نظامی می‌تواند به سرمایه‌گذار، مالک و مدیر هتل نشان دهد که ساختمان آنها در مقایسه با معیارهای متناسب با اقلیم و نوع ساختمان چه وضعیتی دارد. این اطلاعات برای تصمیم‌گیری درباره بازسازی، اصلاح تجهیزات و مدیریت هزینه‌ها اهمیت دارد. در آینده نیز می‌توان بررسی کرد که چه مشوق‌هایی برای مجموعه‌هایی که مصرف منابع را به‌صورت واقعی کاهش می‌دهند، در نظر گرفته شود.
در نهایت، مهم‌ترین اولویت ایران برای حرکت به سمت گردشگری پایدار چیست؟
جهانشاهی: مهم‌ترین مسئله این است که گردشگری سبز را از یک موضوع حاشیه‌ای به یکی از مسائل اصلی برنامه‌ریزی و مدیریت گردشگری کشور تبدیل کنیم. ما همواره با مشکلاتی مانند تورم، هزینه‌های عملیاتی، دشواری فعالیت دفاتر خدمات مسافرتی، مسائل مربوط به راهنمایان گردشگری و مشکلات تأسیسات اقامتی مواجه بوده‌ایم. اما در کنار این مسائل جاری، باید برای چالش‌هایی که در آینده جدی‌تر می‌شوند نیز برنامه داشته باشیم.
مدیریت مصرف آب و انرژی، آموزش نیروی انسانی، اصلاح استانداردهای ساخت‌وساز، توسعه هتل‌های سبز، تدوین برنامه مدیریت مقصد و مشارکت گردشگران، مجموعه‌ای از اقداماتی هستند که می‌توانند به بهبود شرایط کمک کنند. اگر این حرکت با برنامه‌ریزی پیوسته و مشارکت بخش‌های مختلف ادامه پیدا کند، می‌توانیم هم هزینه‌های کسب‌وکارهای گردشگری را کاهش دهیم و هم از منابع و مقاصدی حفاظت کنیم که اساس فعالیت این صنعت به آنها وابسته است. گردشگری پایدار باید به بخشی از منطق اقتصادی و مدیریتی صنعت گردشگری ایران تبدیل شود.