قطار که از پیچ‌وخم کوهستان می‌گذرد، هر ایستگاه پنجره‌ای تازه به روی طبیعت، تاریخ و زندگی مردم محلی باز می‌کند؛ از باغ‌های انار و سیب گرفته تا تونل‌ها و پل‌های تاریخی، بازارچه روستایی و جنگل‌های سرسبز مازندران. شیرگاه در پایان این مسیر، تنها یک مقصد گردشگری نیست؛ راه رسیدن به آن نیز بخشی از تجربه سفر است.
در هفته گردشگری، فرصتی فراهم شد تا مسیر ریلی تهران تا شیرگاه را از نزدیک تجربه کنیم؛ سفری که در آن، قطار فقط وسیله جابه‌جایی نبود و هر بار که از تونلی بیرون می‌آمد، چشم‌اندازی تازه پیش روی مسافران قرار می‌گرفت.
مسیر از دشت‌های خشک و رنگ‌های کویری آغاز می‌شود و هرچه قطار پیش‌تر می‌رود، نشانه‌های طبیعت کوهستانی پررنگ‌تر می‌شود؛ گویی جغرافیا در طول مسیر آرام‌آرام تغییر می‌کند و مسافر را از اقلیم کویر به دامنه‌های البرز و در نهایت به سرسبزی مازندران می‌رساند.
از گرمسار تا بنکوه؛ آغاز روایت راه‌آهن
در بخش ابتدایی مسیر، چشم‌انداز کویری گرمسار با کوه‌هایی با رنگ‌های متفاوت و پدیده‌های زمین‌شناختی خودنمایی می‌کند. در کنار مسیر، واگن‌های باری، قطارهای حمل کالا و تاسیسات مرتبط با حمل‌ونقل ریلی، تصویری از نقش راه‌آهن در جابه‌جایی بار در این منطقه ارائه می‌دهد.
حوالی ۸:۳۰ دقیقه صبح، قطار در ایستگاه بنکوه توقف می‌کند. گرمای آفتاب در این ایستگاه کویری، تفاوت آشکاری با هوای خنک‌تر مقصد نهایی سفر دارد. بنکوه از ایستگاه‌های قدیمی مسیر ریلی کشور است که در دوره توسعه راه‌آهن ایران ساخته شده و همچنان بخشی از هویت تاریخی این خط ریلی را در خود حفظ کرده است. طبق توضیحات راهنمای تور، ساخت و توسعه بخش‌هایی از این مسیر با مشارکت مهندسان خارجی انجام شده و خط راه آهن در این محدوده، تغییر مسیر مهمی از جهت شرقی-غربی به محور جنوبی-شمالی داشته است.
باغ‌های انار؛ جایی که طبیعت رنگ عوض می‌کند
با ادامه حرکت قطار، نشانه‌های تغییر اقلیم بیشتر می‌شود. در حوالی سیمین‌دشت، باغ‌های انار در امتداد مسیر دیده می‌شوند؛ درختانی که در فصل برداشت، میوه‌های سرخشان در میان شاخ‌وبرگ‌ها جلوه‌ای متفاوت به مسیر می‌دهد.
در برخی نقاط، دیواره‌های طبیعی حاصل از فرآیندهای زمین‌شناختی و فرسایش، اشکال هندسی متفاوتی ایجاد کرده‌اند. این پدیده‌ها در کنار پوشش گیاهی و باغ‌های اطراف، چشم‌اندازی متفاوت از طبیعت منطقه را شکل داده‌اند.
در ادامه مسیر، تونل‌ها یکی پس از دیگری در دل کوهستان پدیدار می‌شوند؛ مسیری که وجود ۶۹ تونل، پل‌ها و دیگر سازه‌های مهندسی در آن، از دشواری و پیچیدگی احداث راه‌آهن در این بخش از البرز حکایت دارد.
سیمین‌دشت تا زرین‌دشت؛ باغ‌هایی در دل کوهستان
با رسیدن به سیمین‌دشت، دره‌ها عمیق‌تر و پوشش گیاهی متراکم‌تر می‌شود. باغ‌های انار، گردو، سیب و بادام در امتداد مسیر دیده می‌شوند و در برخی نقاط، دریاچه‌ها و آبگیرهای طبیعی بر جذابیت چشم‌انداز می‌افزایند.
در ایستگاه‌های بعدی، از جمله زرین‌دشت، رنگ سبز باغ‌ها جای خود را به منظره‌های خشک ابتدایی سفر داده است. عطر درختان و میوه‌های رسیده در برخی نقاط مسیر، بخشی از تجربه متفاوت سفر ریلی در این منطقه است. خانه‌های روستایی با سقف‌های شیروانی رنگارنگ، در میان باغ‌ها دیده می‌شوند و رودخانه‌هایی که در دره‌ها جریان دارند، بر تنوع چشم‌انداز می‌افزایند.
فیروزکوه و گدوک؛ عبور از قلب البرز
هرچه قطار به فیروزکوه نزدیک‌تر می‌شود، مسیر ریلی با فراز و فرودهای بیشتری همراه است. کوه‌ها بلندتر و دره‌ها عمیق‌تر می‌شوند و قطار آرام‌آرام خود را به ارتفاعات گدوک می‌رساند. گدوک یکی از مرتفع‌ترین بخش‌های این مسیر است و اختلاف ارتفاع آن با مناطق ابتدایی سفر، تغییر محسوس اقلیم را برای مسافران آشکار می‌کند.
تونل‌ها در این قسمت از مسیر نقش پررنگ‌تری دارند. برخی از آنها از نظر طول و دشواری ساخت، از سازه‌های مهم مهندسی راه‌آهن ایران به شمار می‌روند و عبور قطار از دل کوه، یکی از بخش‌های متفاوت این سفر است.
ورود به مازندران؛ پاییز از پشت پنجره قطار
با عبور از ارتفاعات و ورود به محدوده مازندران، طبیعت چهره دیگری به خود می‌گیرد. درختان رنگ‌های پاییزی به خود گرفته‌اند و کوه، جنگل و جاده در کنار خط آهن منظره‌ای پیوسته ایجاد کرده‌اند.
پیوند گردشگری ریلی با اقتصاد محلی
در روستای شوراب، قطار توقف کوتاهی دارد. در کنار ریل، بازارچه‌ای محلی شکل گرفته است؛ بازاری کوچک اما برای اقتصاد خانوارهای روستا با اهمیت. خبرنگار ایرنا به گفت و گو با برخی از فروشندگان این بازارچه نشست.
فرزانه فرجی یکی از فروشندگان این بازارچه می‌گوید: همسرش دامدار است و حدود چهار سال است که همزمان با عبور قطار از روستا، محصولات محلی خود را به مسافران عرضه می‌کند.
وی افزود: آویشن، گیاهان دارویی، آب‌زرشک، مربا، رب آلوچه و انواع آش را عرضه می‌کنم و بخشی از درآمد خانواده از همین طریق تامین می‌شود.
محبوله زمانی نیز محصولات باغ و گیاهان خودرو و کوهی را به مسافران عرضه می‌کند، می‌گوید: درآمد حاصل از فروش این محصولات به تامین هزینه‌های زندگی خانواده کمک می‌کند.
رجبی، یکی دیگر از فروشندگان بازارچه شوراب، نیز می‌گوید: حدود ۶ سال است در این بازارچه فعالیت دارد و آش رشته و دوغ محلی عرضه می‌کند.
این بازارچه نمونه‌ای از پیوند گردشگری ریلی با اقتصاد محلی است؛ مسافر تنها از کنار روستا عبور نمی‌کند، بلکه بخشی از محصول، فرهنگ و زندگی مردم محلی را نیز با خود به یادگار می‌برد.
چشمه شوراب؛ توقف نگاه‌ها پشت پنجره قطار
پس از حرکت قطار از شوراب، چشم‌انداز طبیعی اطراف دوباره توجه مسافران را به خود جلب می‌کند. با نمایان شدن چشمه شوراب، بسیاری از مسافران از جای خود بلند می‌شوند و پشت پنجره‌های قطار می‌ایستند.
در این لحظه، پنجره قطار به قاب تصویری تبدیل می‌شود که در آن کوه، آب و پوشش گیاهی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ تصویری که شاید دلیل اصلی علاقه گردشگران به سفرهای ریلی در این مسیر باشد.
پس از تماشای این چشم‌انداز زیبا، نگاه مسافران به پیرزنی با جامه محلی می‌افتد؛ زنی با کمر خمیده و عصایی در دست که با دیدن قطار، دستش را برای مسافران تکان می‌دهد. مسافران نیز با لبخند پاسخ سلام او را می‌دهند و برایش دست تکان می‌دهند.
سه خط طلایی؛ شاهکار مهندسی در دل کوهستان
در ادامه مسیر، قطار به محدوده‌ای می‌رسد که به «سه خط طلایی» شهرت دارد؛ بخشی از مسیر که به دلیل طراحی خاص خطوط راه‌آهن و دشواری‌های مهندسی آن، یکی از نقاط شاخص خط ریلی شمال محسوب می‌شود.
اینجا مهندسی راه‌آهن با طبیعت کوهستان درهم آمیخته است. شیب تند کوهستان و اختلاف ارتفاع، مهندسان را ناگزیر کرده بود برای عبور قطار از این منطقه، مسیرهایی ویژه طراحی کنند.
سه خط طلایی امروز علاوه بر ارزش فنی و تاریخی، به یکی از جاذبه‌های مسیر ریلی شمال تبدیل شده است؛ جایی که مسافران از پنجره قطار، نتیجه سال‌ها تلاش برای عبور خط آهن از دل البرز را تماشا می‌کنند.
راهبان ریل؛ نگهبانان خاموش مسیر
در بخش‌هایی از مسیر گدوک و پل سفید با هوای گوهستانی هر روز افرادی به نام راهبان باید هشت کیلومتر مسیر را با پای پیاده طی می کنند تا وضعیت ریل و سازه‌های مسیر را بررسی کنند. در این مسیر کلبه های سنگی به نام جان پناه وجود دارد که با استراحت در آنجا خستگی را از جانشان می زدایند.
جان‌پناه‌های سنگی در نقاط مختلف مسیر، یادآور سختی کار این نیروها در ارتفاعات و شرایط کوهستانی است؛ افرادی که بخش مهمی از ایمنی حرکت قطارها به پایش و نگهداری مسیر توسط آنها وابسته است.
پل ورسک؛ اوج تلاقی تاریخ و طبیعت
در ادامه سفر، یکی از مشهورترین سازه‌های این مسیر پیش روی مسافران قرار می‌گیرد؛ پل تاریخی ورسک. عبور قطار از روی عرشه پل ورسک تجربه‌ای متفاوت برای مسافران است. در پایین پل، روستای ورسک با خانه‌های شیروانی و چشم‌انداز کوهستانی دیده می‌شود و سازه تاریخی پل در میان طبیعت البرز قرار گرفته است.
اینجا تاریخ راه‌آهن و طبیعت، در یک قاب واحد دیده می‌شوند؛ سازه‌ای که سال‌ها از عمر آن می‌گذرد و همچنان بخشی از مسیر ریلی شمال کشور را به مقصدی برای گردشگران تبدیل کرده است.
شیرگاه؛ مقصدی که سفر به آن از خود مقصد آغاز می‌شود
هرچه قطار به شیرگاه نزدیک‌تر می‌شود، پوشش جنگلی متراکم‌تر و هوای منطقه خنک‌تر می‌شود. رودخانه‌ها، درختان انبوه، دره‌های سرسبز و صدای جریان آب، تصویری متفاوت از بخش‌های ابتدایی سفر ایجاد می‌کنند.
شیرگاه در شهرستان سوادکوه شمالی و در میان طبیعت جنگلی مازندران قرار گرفته است. موقعیت جغرافیایی این شهر و نزدیکی آن به مسیرهای ریلی و جاده‌ای، در کنار ظرفیت‌های طبیعی، امکان توسعه گردشگری را برای آن فراهم کرده است.
اما آنچه شیرگاه را از بسیاری از مقاصد گردشگری متمایز می‌کند، تنها طبیعت مقصد نیست؛ مسیر رسیدن به آن نیز بخشی از جاذبه سفر است. در این مسیر، مسافر از کویر به کوهستان، از باغ‌های انار به جنگل‌های هیرکانی و از سازه‌های تاریخی راه‌آهن به روستاها و بازارچه محلی می‌رسد. همین پیوستگی میان طبیعت، تاریخ، فرهنگ و زندگی مردم محلی است که سفر ریلی به شیرگاه را به یک تجربه گردشگری تبدیل می‌کند.
شیرگاه اگرچه هنوز تا تبدیل شدن به یک مقصد گردشگری بین‌المللی فاصله دارد، اما مجموعه‌ای از ظرفیت‌های طبیعی، تاریخی، فرهنگی و ریلی را در اختیار دارد که در صورت توسعه زیرساخت‌ها، حفاظت از محیط زیست و مشارکت جامعه محلی می‌تواند جایگاه آن را در نقشه گردشگری ایران پررنگ‌تر کند. در این میان، شاید مهم‌ترین ویژگی شیرگاه همین باشد. برای رسیدن به مقصد، باید از مسیری عبور کرد که خود به اندازه مقصد دیدنی است.
نظر مسافران درباره مزایا و معایب سفر ریلی
در این مسیر، درباره تجربه گردشگری ریلی، مزایا و معایب این سفر، با برخی از مسافران به گفت‌وگو نشستیم.
زهرا یکی از مسافران، می‌گوید: قطارهای اتوبوسی برای سفرهای یک‌روزه با مسافت طولانی مناسب نیستند. افراد باید ۱۶ تا ۱۸ ساعت روی این صندلی‌ها بنشینند و در طول مسیر دچار کمردرد و پادرد می‌شوند.
علی یکی دیگر از مسافران نیز می‌گوید: هزینه سفر با این نوع قطار از تهران به شیرگاه ۷۰ هزار تومان است، اما ما برای این تور یک‌روزه حدود سه میلیون و ۶۰۰ هزار تومان به ازای هر نفر پرداخت کرده‌ایم که با توجه به نامناسب بودن صندلی‌ها و نبود تخت برای استراحت، اصلاً مقرون‌به‌صرفه نیست.
مریم، یکی دیگر از مسافران که علاقه زیادی به سفر دارد، نیز توضیح می‌دهد: من در هر سفری دوستان زیادی پیدا می‌کنم و خودم را با دیدن جاذبه‌های مسیر و صحبت با دیگران مشغول می‌کنم تا سفر برایم لذت‌بخش باشد. در کشور ما زیرساخت‌ها هنوز استاندارد نیستند و اگر بخواهم به این مسائل توجه کنم، نه‌تنها از سفر لذت نمی‌برم، بلکه آرامشم را هم از دست می‌دهم.
سارا، یکی دیگر از مسافران، نیز گفت: متولیان این تور برخورد مناسبی با مسافران داشتند، به‌خوبی از ما پذیرایی کردند و تلاش کردند به ما خوش بگذرد. سفر خوبی بود، اما به دلیل استاندارد نبودن صندلی‌ها، بدنم در پایان سفر کاملاً کوفته شد.
محمد، یکی دیگر از گردشگران گفت: ما بیشتر جاذبه‌ها را از داخل قطار تماشا کردیم و تنها در ایستگاه راه‌آهن بنکوه، که یکی از مهم‌ترین ایستگاه‌های ساخته‌شده در مسیر توسعه راه‌آهن در دوره پهلوی است، و همچنین شیرگاه توقف داشتیم. توقف قطار در برخی دیگر از ایستگاه‌ها نیز صرفاً برای استفاده از سرویس‌های بهداشتی بود.
وی افزود: با توجه به اینکه مسافران تور تفریحی تهران به شیرگاه ۱۶ تا ۱۸ ساعت در مسیر هستند، علاوه بر در نظر گرفتن صندلی‌های استاندارد، بهتر است حداقل یک شب در شیرگاه اقامت داشته باشند تا بتوانند از جاذبه‌های این منطقه بیشتر بهره‌مند شوند و فرصت کافی برای استراحت داشته باشند. این موضوع می‌تواند به رقم خوردن سفری لذت‌بخش‌تر و خاطره‌انگیزتر برای مسافران کمک کند.
نرخ تورهای ریلی تهران به شیرگاه چقدر است؟
رئیس هیات‌مدیره و سرپرست شرکت خدمات مسافرتی تامین گفت: تورهای شیرگاه به صورت بسته‌های ریلی یک‌روزه طراحی و تلاش شده است با ارائه مجموعه‌ای از خدمات، تجربه‌ای متفاوت از سفر ریلی برای گردشگران ایجاد شود.
علیرضا زارعی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: هزینه تورهای یک روزه ریلی به شیرگاه برای هر نفر حدود سه میلیون و ۶۰۰ هزار تومان است که شامل خدمات حمل‌ونقل، پذیرایی(صبحانه، ناهار، شام و میان وعده) همراهی لیدر، راوی متخصص است.
وی درباره تفاوت قیمت بلیت قطار با هزینه نهایی تور و همچنین استفاده از قطارهای اتوبوسی به جای قطارهای کوپه‌ای توضیح داد: برای برقراری ارتباط مناسب با گردشگران، نوع قطار و امکان تعامل مستقیم با مسافران اهمیت زیادی دارد. قطارهای کوپه‌ای به دلیل فضای اختصاصی، برای برخی تورهای گردشگری مناسب‌تر هستند، اما در تورهای یک‌روزه شیرگاه، خود مسیر ریلی بخش مهمی از تجربه گردشگری محسوب می‌شود.
زارعی با اشاره به قرار گرفتن این مسیر در شبکه راه‌آهن شمال ایران که به عنوان بخشی از میراث جهانی به ثبت رسیده است، اظهار کرد: در این تورها بخش قابل توجهی از فرآیند گردشگری در طول مسیر اتفاق می‌افتد و گردشگر تنها برای رسیدن به مقصد از قطار استفاده نمی‌کند، بلکه مسیر نیز بخشی از جاذبه سفر است.
وی تاکید کرد: برای ارتقای کیفیت خدمات، همکاری شرکت راه‌آهن ضروری است تا قطارهای اتوبوسی مورد استفاده در این تورها بازسازی شوند و امکانات جانبی و کیفیت صندلی‌های آنها ارتقا یابد.
قیمت ۷۰ هزار تومانی بلیت قطار با یارانه
رئیس هیات‌مدیره شرکت خدمات مسافرتی تامین در پاسخ به این پرسش که هزینه سفر از تهران به شیرگاه با این نوع قطار ۷۰ هزار تومان است و هزینه تور در این مسیر با مبلغ در نظر گرفته شده زیاد است، گفت: نرخ ۷۰ هزار تومان در واقع یک نرخ حاکمیتی است که با استفاده از یارانه‌های دولتی در بخش حمل‌ونقل امکانپذیر شده است. هزینه خدمات گردشگری با نرخ واقعی دریافت می‌شود، اما در بخش حمل‌ونقل، مسافران از یارانه‌های دولتی استفاده می‌کنند.
زارعی افزود: در تور شیرگاه، علاوه بر هزینه حمل‌ونقل، خدمات مختلفی از جمله سه وعده اصلی غذایی، میان‌وعده، خدمات راهنمای گردشگری و راوی تخصصی ارائه می‌شود و با توجه به طولانی بودن مسیر، این تورها با حداقل حاشیه سود برای برگزارکنندگان ارائه می‌شوند.
سالانه حدود ۱۳ هزار گردشگر به شیرگاه سفر می‌کنند
رئیس هیات‌مدیره شرکت خدمات مسافرتی تامین درباره ظرفیت گردشگری شیرگاه و تعداد گردشگران این مسیر اظهار کرد: تورهای شیرگاه به دلیل شرایط آب‌وهوایی، حدود هشت ماه در سال قابلیت برگزاری دارند و سالانه حدود ۱۳ هزار نفر از طریق مسیر ریلی به این منطقه سفر می‌کنند.
زارعی با توجه به ملاحظات زیست‌محیطی در برگزاری این تورها گفت: تلاش این است که گردشگری به گونه‌ای انجام شود که کمترین آسیب را به اکوسیستم منطقه وارد کند. در این تورها ورود مستقیم و گسترده به بخش‌های حساس جنگل و مناطق آسیب‌پذیر اکوسیستم انجام نمی‌شود و بخش مهمی از معرفی جاذبه‌های طبیعی از طریق پنجره‌های قطار و با توضیحات تفسیری راویان صورت می‌گیرد.
وی افزود: راویان در طول مسیر درباره جاذبه‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی منطقه توضیح می‌دهند و گردشگران بدون ایجاد فشار گسترده بر محیط طبیعی، با ظرفیت‌های منطقه آشنا می‌شوند. مشارکت جامعه محلی برای حفظ منابع طبیعی در این منطقه قابل توجه است.
رئیس هیات‌مدیره شرکت خدمات مسافرتی تامین تصریح کرد: مردم محلی با ارائه موسیقی سنتی، صنایع دستی، سوغات و محصولات کشاورزی در فرآیند گردشگری مشارکت دارند و این موضوع علاوه بر ایجاد درآمد برای جامعه میزبان، ارتباط میان گردشگر و مردم منطقه را تقویت می‌کند.
زارعی تاکید کرد: هرچه مشارکت جامعه محلی در گردشگری بیشتر باشد، منافع اقتصادی سفر نیز به مردم همان منطقه می‌رسد و می‌توان از این طریق زمینه حمایت بیشتر از محیط طبیعی و میراث منطقه را فراهم کرد.
چالش سرمایه‌گذاری در گردشگری ریلی
رئیس هیات‌مدیره شرکت خدمات مسافرتی تامین در پاسخ به پرسش دیگری مبنی بر اینکه زیر ساخت های شیرگاه تا چه حد برای جذب گردشگران خارجی فراهم است، گفت: توسعه گردشگری در این مسیر بدون تقویت زیرساخت‌های ریلی و لجستیکی امکانپذیر نیست.
زارعی با توجه به مشکلات موجود در حوزه سرمایه‌گذاری ریلی اظهار کرد: تحریم‌ها و آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری در بخش ریلی را با چالش مواجه کرده است. از سوی دیگر، با کاهش ظرفیت‌های حمل‌ونقل هوایی، بخشی از تقاضا به سمت حمل‌ونقل ریلی منتقل شده، اما این بخش نیز با محدودیت‌های توسعه‌ای مواجه است.
وی درباره ضرورت جذب سرمایه‌گذار در بخش ریلی گفت: ظرفیت این حوزه بسیار بالاست، اما شرایط فعلی، نرخ‌های حاکمیتی و محدودیت‌های موجود در فضای سرمایه‌گذاری، ورود سرمایه‌گذاران را دشوار کرده است.
زارعی تاکید کرد: در صورت اصلاح سیاست‌های سرمایه‌گذاری، نرخ‌ها و فراهم شدن شرایط مناسب‌تر برای حضور بخش خصوصی، صنعت ریلی می‌تواند به یکی از حوزه‌های جذاب سرمایه‌گذاری تبدیل شود و توسعه آن نیز به تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل و گردشگری کشور کمک کند.
شیرگاه؛ مقصدی فراتر از یک سفر ریلی
رئیس هیات‌مدیره شرکت خدمات مسافرتی تامین گفت: اکنون برای اجرای برخی از تورها، از قطارهای مسافری حمل و نقل عمومی استفاده می‌شود که در روزهای پنجشنبه و جمعه بار کمتری دارند. ظرفیت این قطارها حدود ۳۰۰ نفر است و امکان استفاده گردشگری از ظرفیت موجود آنها فراهم شده است.
زارعی گفت: تجربه تورهای ریلی شیرگاه نشان می‌دهد که قطار در این منطقه فقط وسیله‌ای برای جابه‌جایی مسافر نیست، بلکه خود مسیر، مناظر طبیعی، میراث ریلی، حضور جامعه محلی و روایتگری فرهنگی، مجموعه‌ای از عناصر یک محصول گردشگری را تشکیل می‌دهند.
وی خاطرنشان کرد: توسعه این نوع گردشگری نیازمند همکاری میان شرکت‌های گردشگری، راه‌آهن، دستگاه‌های مرتبط با میراث فرهنگی، محیط زیست و همچنین جوامع محلی است و در صورت تقویت زیرساخت‌ها می‌توان ظرفیت‌های بیشتری برای گردشگری داخلی و در آینده گردشگری خارجی در این مسیر ایجاد کرد.