(انوشیروان محسنی بندپی معاون گردشگری کشور )
گردشگری در آستانه تحولی قرار گرفته است که تنها به تغییر ابزارهای سفر محدود نمی‌شود؛ بلکه شیوه شناخت جهان، انتخاب مقصد، تجربه فرهنگ‌ها و توزیع منافع گردشگری را دگرگون می‌کند. امروز، پیش از آنکه مسافر به مقصدی قدم بگذارد، ممکن است نخستین مواجهه او با آن مقصد در پاسخ یک سامانه هوش مصنوعی شکل گرفته باشد. این واقعیت، پرسشی بنیادین را پیش‌روی جامعه جهانی گردشگری قرار می‌دهد: در جهانی که فناوری بیش از پیش در تصمیم‌های سفر نقش دارد، چه کسانی از این تحول بهره‌مند می‌شوند، چه کسانی در شکل‌دهی به آن مشارکت دارند و چگونه می‌توان اطمینان یافت که مقصدها با اصالت، تنوع و ظرفیت واقعی خود دیده می‌شوند؟ شعار روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶، «دستور کار دیجیتال و هوش مصنوعی برای بازطراحی گردشگری»، پاسخی به مسئله است. این شعار ما را فراتر از دیجیتالی‌کردن خدمات و به سوی بازاندیشی در ساختار، حکمرانی و آینده گردشگری فرامی‌خواند.
ایران؛ مقصدی با عمق تمدنی و تنوع فرهنگی
برای جمهوری اسلامی ایران، این گفتمان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ایران سرزمینی است که گردشگری در آن از پیوند تاریخ و تمدن، فرهنگ و معنویت، طبیعت و زیست‌بوم، هنر و صنایع دستی، شهر و روستا و تجربه‌های زنده جوامع محلی شکل می‌گیرد. از میراث تمدنی شهرهای تاریخی تا چشم‌اندازهای کویری و کوهستانی، از سواحل جنوبی تا جنگل‌های شمالی و از آیین‌ها و هنرهای سنتی تا مسیرهای زیارتی و فرهنگی، ایران مجموعه‌ای از ظرفیت‌های به‌هم‌پیوسته را در اختیار دارد که ارزش آنها در ارتباط میان انسان، مکان و روایت نهفته است.
این تنوع، مسئولیتی فراتر از معرفی جاذبه‌ها بر دوش نظام گردشگری کشور می‌گذارد: چگونه می‌توان این میراث را در جهان دیجیتال معرفی کرد، بی‌آنکه پیچیدگی فرهنگی و اصالت مقصدها در روایت‌های ساده‌شده و یکسان از میان برود؟ ما بر این باوریم که تحول دیجیتال باید به کشف عمیق‌تر ایران کمک کند، نه آنکه ایران را به تصویری محدود از چند جاذبه شناخته‌شده تقلیل دهد.
از دیجیتال‌سازی خدمات تا بازطراحی نظام گردشگری
تحول دیجیتال زمانی معنا و اثرگذاری واقعی خواهد داشت که از سطح ابزارها فراتر برود و به بازنگری در سیاست‌گذاری، مدیریت مقصد، توسعه محصول، آموزش نیروی انسانی و ارتباط با گردشگران بینجامد. هوش مصنوعی می‌تواند در تحلیل الگوهای سفر، شناخت نیازهای گردشگران، بهبود دسترسی به اطلاعات، مدیریت جریان بازدیدکنندگان و توسعه تجربه‌های متناسب با ظرفیت مقصد نقش‌آفرین باشد. همچنین می‌تواند به معرفی مقصدهای کمتر شناخته‌شده و پیوند کسب‌وکارهای کوچک و محلی با بازارهای گسترده‌تر کمک کند. با این حال، ارزش این فناوری در میزان پیچیدگی آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در توانایی آن برای حل مسائل واقعی گردشگری و ایجاد ارزش عمومی سنجیده می‌شود. برای ایران، این امر به معنای حرکت به سوی یک دستور کار دیجیتال است که در آن داده و فناوری در خدمت سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، ارتقای کیفیت خدمات، حفاظت از میراث فرهنگی و افزایش تاب‌آوری مقصدها قرار بگیرد.
حکمرانی هوشمند؛ شرط اعتماد و عدالت دیجیتال
هوش مصنوعی در حال اثرگذاری بر دیده‌شدن مقصدهاست. هرچه سامانه‌های هوشمند نقش بیشتری در معرفی و پیشنهاد مقصدها ایفا کنند، کیفیت و صحت اطلاعاتی که بر اساس آن تصمیم‌گیری می‌شود، اهمیت بیشتری خواهد یافت. در چنین شرایطی، مقصدها نباید صرفا موضوع پردازش الگوریتم‌ها باشند؛ بلکه باید در شکل‌گیری روایت دیجیتال خود نقش داشته باشند. جوامع محلی، متخصصان میراث فرهنگی، فعالان گردشگری، نهادهای عمومی و بخش خصوصی باید در گفت‌وگویی مستمر درباره نحوه بازنمایی مقصدها و توزیع منافع تحول دیجیتال مشارکت کنند. از منظر ایران، حکمرانی هوش مصنوعی در گردشگری باید بر اصولی همچون حفظ اصالت فرهنگی، شفافیت، مسئولیت‌پذیری، دسترسی برابر به فرصت‌های دیجیتال و صیانت از منافع جوامع محلی استوار باشد. دیده‌شدن مقصد نباید تنها تابع توانایی آن در خرید تبلیغات یا حضور در بازارهای بزرگ دیجیتال باشد. گردشگری پایدار زمانی تحقق می‌یابد که فناوری، فرصت معرفی و مشارکت را برای طیف گسترده‌ای از مقصدها و فعالان فراهم آورد.
گردشگری روستایی؛ پیوند فناوری با توسعه محلی
تجربه ایران در گردشگری روستایی نشان می‌دهد که توسعه مقصد زمانی پایدارتر است که بر ظرفیت‌های بومی، مشارکت جامعه و حفظ میراث طبیعی و فرهنگی استوار باشد. سازمان جهانی گردشگری در ابتکار «بهترین روستاهای گردشگری» بر توسعه پایدار، توانمندسازی جوامع، حفظ میراث، نوآوری و دیجیتالی‌شدن تأکید دارد. روستاهای سهیلی، کندلوس و شفیع‌آباد ایران نیز در برنامه سال ۲۰۲۵ این سازمان به‌عنوان نمونه‌هایی از ظرفیت‌های گردشگری روستایی معرفی شده‌اند. این تجربه‌ها نشان می‌دهند که فناوری زمانی ارزشمندتر است که به توانمندسازی مردم محلی کمک کند؛ از معرفی محصولات و خدمات بومی تا تسهیل دسترسی به بازار، ارتقای مهارت‌ها و پشتیبانی از حفاظت منابع. در این مسیر، ایران می‌تواند از ظرفیت‌های متنوع روستاهای تاریخی، فرهنگی و طبیعی خود برای توسعه گردشگری مسئولانه و توزیع متوازن‌تر منافع گردشگری بهره بگیرد. بازطراحی دیجیتال باید به این مقصدها امکان دهد روایت خود را عرضه کنند و در اقتصاد جدید گردشگری سهمی شایسته داشته باشند.
پایداری؛ معیار موفقیت تحول دیجیتال
تحول دیجیتال در گردشگری نباید صرفا با افزایش تعداد بازدیدها یا حجم تعاملات آنلاین سنجیده شود. معیار اساسی، میزان کمک آن به پایداری اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیط‌زیستی مقصدهاست. فناوری می‌تواند به مدیریت بهتر ظرفیت بازدید، کاهش فشار بر سایت‌های حساس، معرفی مقصدهای جایگزین، افزایش طول فصل گردشگری و بهبود توزیع منافع میان مناطق کمک کند؛ اما این ظرفیت تنها زمانی به نتیجه می‌رسد که در چارچوب برنامه‌ریزی مقصد و با مشارکت ذی‌نفعان به کار گرفته شود. در ایران، حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی و تقویت اقتصادهای محلی باید در مرکز دستور کار دیجیتال گردشگری قرار گیرد. توسعه گردشگری بدون توجه به ظرفیت محیطی، هویت فرهنگی و کیفیت زندگی ساکنان، نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای نسل‌های آینده باشد.
همکاری بین‌المللی؛ ضرورت عصر جدید گردشگری
تحول هوش مصنوعی مرزهای ملی را پشت سر می‌گذارد. گردشگران، داده‌ها، پلتفرم‌ها و خدمات دیجیتال در شبکه‌ای جهانی به یکدیگر متصل شده‌اند. ازاین‌رو حکمرانی این تحول نیز به گفت‌وگوی بین‌المللی و همکاری میان دولت‌ها، سازمان‌های گردشگری، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و جوامع محلی نیاز دارد. یادداشت مفهومی روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶ بر نقش میزبانی السالوادور در پیونددادن گردشگری و گفت‌وگوی جهانی درباره حکمرانی هوش مصنوعی تأکید می‌کند. این هم‌زمانی، فرصتی برای تقویت همکاری میان کشورها و شکل‌دادن به رویکردهای مشترک در زمینه فناوری، مهارت‌ها و توسعه گردشگری است. ایران از این گفت‌وگوی جهانی استقبال می‌کند و بر این باور است که آینده گردشگری باید با مشارکت همه مقصدها، فارغ از اندازه بازار یا سطح توسعه دیجیتال آنها، شکل بگیرد. همکاری علمی، انتقال تجربه، توسعه مهارت‌های تخصصی و حمایت از کسب‌وکارهای کوچک می‌تواند به کاهش شکاف دیجیتال و افزایش تاب‌آوری گردشگری در جهان کمک کند. در پایان باید یادآور شد روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶، فرصتی است برای آنکه فراتر از فناوری، درباره آینده گردشگری و مسئولیت خود در قبال انسان، فرهنگ و مقصدها بیندیشیم. برای ایران، بازطراحی گردشگری به معنای پیونددادن میراث تمدنی و تنوع فرهنگی کشور با فرصت‌های نوین فناوری است؛ به‌گونه‌ای که نوآوری در خدمت هویت، فناوری در خدمت انسان و توسعه در هماهنگی با پایداری قرار بگیرد. آینده گردشگری را نه فناوری به‌تنهایی، بلکه تعامل هوشمندانه فناوری، خرد انسانی و تنوع فرهنگی جهان رقم خواهد زد. ایران آماده است با تکیه بر ظرفیت‌های تمدنی، فرهنگی و طبیعی خود، در این گفت‌وگوی جهانی مشارکت کند و در شکل‌گیری آینده‌ای سهیم باشد که در آن تحول دیجیتال، فرصت‌های گردشگری را گسترده‌تر، مقصدها را قابل‌دسترس‌تر و تجربه سفر را عمیق‌تر و معنادارتر می‌کند. بازطراحی گردشگری بیش از آنکه بازطراحی ابزارها باشد، بازتعریف شیوه‌ای است که جهان را می‌بینیم، مقصدها را می‌شناسیم و میان انسان‌ها پیوند برقرار می‌کنیم.