ماجرای گراندهتل قزوین ماهها بوده که محل مناقشه است. آنچه در یک سال گذشته پیرامون این بنای قاجاری و در محدوده دولتخانه صفوی رخ داده مجموعهای از پرسشها را درباره حدود مداخله، نحوه اجرای عملیات و نسبت میان احیای یکهتل تاریخی با حفاظت از لایههای باستانشناختی یکیاز مهمترین محوطههای تاریخی قزوین پیشروی کارشناسان و افکار عمومی قرار داده است.
گراندهتل در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی در محدوده دولتخانه صفوی شکل گرفت و بعدها نیز الحاقاتی بهآن افزوده شد. همینسابقه امروز پرونده این بنا را بهموضوعی چندلایه تبدیل کرده و ازیکسو بنایی تاریخی وجود دارد که بهگفته مسوولان میراث فرهنگی بهدلیل مشکلات سازهای بهاستحکامبخشی و مرمت نیاز داشته و سرمایهگذار بخشخصوصی نیز با تکیه بر طرحهای مصوب برای احیای آن وارد پروژه شده و ازسویدیگر این هتل در عرصهای قرار دارد که خود دارای ارزش تاریخی و باستانشناختی است و هرگونه مداخله در آن فراتر از خود ساختمان گراندهتل میتواند موضوع حفاظت از لایههای تاریخی دولتخانه را مطرح کند.
اکنون در ضلع غربی دولتخانه پروژه احیای گراندهتل درشرایطی پیش میرود که بخشی از محدوده موسوم بهگاراژ اقتصاد نیز در ارتباط با طرح توسعه هتل قرار گرفته است.
در ماههای گذشته تصاویری از عملیات اجرایی در این محدوده منتشر شد؛ از استقرار سازههای فلزی و پوشش پیرامونی گرفته تا ورود ماشینآلات و انجام عملیات خاکی. مسوولان میراث فرهنگی درباره این اقدامات توضیح دادند که بخشی از عملیات با هدف پاکسازی محوطه و بخشی دیگر در چارچوب طرح مصوب مرمت و استحکامبخشی گراندهتل انجام شده است. درعینحال حتی علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت و حریم آثار وزارت میراث فرهنگی نیز درباره عملیات خاکبرداری در بخش الحاقی تاکید کرده که با توجه بهاحتمال وجود دادههای باستانشناختی حضور کارشناس باستانشناسی در زمان اجرای عملیات منطقی و ضروری بود.
اکنون مساله اصلی تفکیک میان دوموضوع است: مرمت و استحکامبخشی بنای تاریخی موجود ازیکسو و ایجاد یا بازسازی سازه در عرصه دولتخانه صفوی ازسویدیگر. اولی میتواند درصورت رعایت ضوابط بهحفظ یک بنای تاریخی کمک کند اما دومی نیازمند بررسی دقیق حدود مداخله، مستندات تاریخی، وضعیت عرصه و حریم و پیامدهای باستانشناختی آن است.
گفتوگو با کارشناسان میراث فرهنگی نیز نشان میدهد نگرانی اصلی درباره آینده این محدوده صرفا شکل ظاهری گراندهتل نیست بلکه این پرسش مطرح است که در محوطهای با لایههای تاریخی شناختهشده مرز میان بهرهبرداری اقتصادی از یک بنای تاریخی و حفاظت از اسناد مدفون در زیر خاک کجاست.
ابهام درخصوص اقدامات در حریم دولتخانه صفوی
سعید زارعپور، فعال میراث فرهنگی درباره ابهامات موجود پیرامون اقدامات و فعالیتهای انجام گرفته در حریم دولتخانه صفوی قزوین گفت: بعد از انتخاب سرمایهگذار گراندهتل بهصورت رسمی خبری منتشر شد که یک سازه الحاقی متعلق بهدوران پهلوی در محوطه گراندهتل برچیده شده است. تصاویر این اتفاق هم منتشر شد و رسما اعلام کردند که یک سازه الحاقی در محوطه دولتخانه برچیده شده است.
وی افزود: گفته میشد این سازههای الحاقی قدمت چندانی ندارند و از نظر ایمنی نیز مشکلزا و خطرآفرین هستند. همزمان دیدیم که تعدادی تیرآهن وارد محوطه گاراژ اقتصاد در ضلع شمالی گراندهتل و مشرف بهخیابان پیغمبریه شد. بعد ورقهای شیروانی بهصورت عمودی، اطراف هتل و محوطه آن کشیده شد بهگونهای که دیگر هیچ دیدی بهداخل وجود نداشته باشد.
این فعال میراث فرهنگی ادامه داد: ما فقط میدیدیم که ارتفاع این ورقها مدام بیشتر میشود. نمای بیرونی گراندهتل نیز از سمت خیابان کاملا پوشانده شد. درحالیکه بنا دو طبقه و دارای ایوان بود این بخشها کاملا پوشانده شدند. البته از لابهلای ورقها میتوانستیم ببینیم که مثلا ایوانهای چوبی و پایههای آنها حذف شده یا گاهی که این پوششها کنار میرفت مشخص بود که تعدادی از درها و پنجرهها حذف شده یا تغییراتی درحال انجام است.
زارعپور با اشاره بهاتفاقات نوروز امسال گفت: نوروز امسال درشرایطیکه کشور همچنان درگیر تلاطم و جنگ بود عکسهایی منتشر شد که نشان میداد از میان روزنههای ورقهای شیروانی، داخل محوطه گراندهتل و دولتخانه صفوی قابل مشاهده بوده و تیرآهنهایی نصب شده و بالا رفتند و اسکلت فلزی شکل گرفته است.
او ادامه داد: همان روز دیدم که در فاصلهای دورتر داخل محوطه گراندهتل که از خیابان بهسختی قابل مشاهده بود یک دستگاه بیلمکانیکی درحال خارجکردن خاک و نخاله بود. ازطرفدیگر کامیونهایی هم حضور داشتند که این نخالهها را خارج میکردند.
این فعال میراث فرهنگی افزود: بعدها میراث فرهنگی درخصوص آن خاک و نخالهها اظهار نظر کرد و گفت این مواد از قبل در این محل وجود داشته و درحال پاکسازی و جمعآوری آنها هستند اما بههرحال حضور بیل مکانیکی و کامیونها در تصاویر ثبت شد.
ساختوساز جدید در عرصه دولتخانه
زارعپور درباره پیامدهای این عملیات از منظر کارشناسان میراث فرهنگی گفت که بحثی که درباره اسکلت فلزی و ساختوساز مطرح شد از نظر کارشناسان میراث فرهنگی چند نکته را نشان میدهد: نخست اینکه حریم عرصه ثبتی دولتخانه صفوی با یک ساختوساز جدید مخدوش شده است. ما دقیقا چسبیده بهیک اثر ثبتی ساختوساز جدید ایجاد کردیم و همانطورکه میدانیم حریم آثار تاریخی ضوابط و قوانین خودش را دارد.
این فعال میراث فرهنگی ادامه داد: ازسویدیگر این ساختوساز دقیقا در محوطه دولتخانه صفوی شکل گرفته؛ محوطهای که در سفر رهبری بهقزوین در سال۱۳۸۲ دستور آزادسازی آن صادر شد. آن دستور بر این مبنا بود که اماکن مختلف ازجمله اماکن آموزشی، ورزشی و تجاری و آزاد و بهدولتخانه صفوی الحاق شوند.
وی افزود: حالا این محدوده که یکبار برای حفاظت و آزادسازی بهدولتخانه ملحق شده بود دوباره بههر شکل، توسط بخشخصوصی یا با مجوز دولت و میراث فرهنگی مورد مداخله قرار گرفته، گودبرداری و پیریزی شده و اسکلت فلزی در آن ایجاد شده است.
ممانعت از بازدید و تصویربرداری
زارعپور درباره وضعیت دسترسی بهمحل پروژه نیز گفت: بهنظر میرسد داخل گراندهتل هم مداخلاتی صورت گرفته اما کسی اجازه بازدید ندارد و اگر اجازهای هم داشته باشد حق عکسبرداری ندارد. مصالحی که طبق تصاویر منتشرشده استفاده شده در بخشهایی از بنای گراندهتل بهکار رفته و تغییرات مختلفی درحال ایجاد است.
او ادامه داد: حتی من وقتی از بیرون قصد تصویربرداری داشتم فردی که درحال کار روی ایوان گراندهتل بود یکتکه آهن برداشت و خواست بهسمت من حمله کند. اجازه نمیدهند کسی وارد آنجا شود.
گراندهتل؛ بخشی از حافظه تاریخی قزوین
زارعپور درباره اهمیت خود گراندهتل نیز گفت: گراندهتل مربوط بهاواخر دوره قاجار بوده و یکی از مهمترین وقایع تاریخ ایران نیز در آنجا رقم خورده است. در روایتهای مربوط بهاین بنا از توافقی که میان انگلیسیها و پهلوی اول در آن دوره انجام شده نام برده میشود.
او میافزاید: گراندهتل در دورههای مختلف، از نظر اجتماعی اهمیت داشت. پیش از انقلاب این بنا برای مردم قزوین یک بنای زیبا و مهم و بسیار خاطرهساز بود؛ بهخصوص بهدلیل فضای سینمایی که داشت. بعد از انقلاب نیز این مکان بهپناهگاهی برای هموطنان جنگزده تبدیل شد و افرادی که بهدلیل جنگ از مناطق خود مهاجرت کرده بودند در گراندهتل اسکان داده شدند.
نگرانی اصلی؛ دفن آثار تاریخی زیر ساختوساز
این فعال میراث فرهنگی درباره مهمترین نگرانی خود از ساختوسازهای اخیر در دولتخانه صفوی گفت: وقتی بحث مداخله در گراندهتل مطرح میشود اهمیت موضوع از این جهت است که این محدوده بهعنوان بخشی از حریم دولتخانه صفوی قزوین محدوده تاریخی بوده و باید کاوش و احیا و آزادسازی در آن انجام شود.
زارعپور ادامه داد: آثاری از دوره صفوی در این محدوده وجود داشته همانطورکه پیش از این نیز آثار و سازههای قدیمی توسط باستانشناسان در این محدوده توسط باستان شناسان کشف شده است.
او تاکید کرد: به جای اینکه این آثار کاوش شوند و از دل خاک بیرون آورده شوند یا حتی در مواردی احیا شوند اکنون مجوز برای اقداماتی که شاهد آن هستیم داده میشود و این خطر وجود دارد که آثار برای همیشه زیر بتن و اسکلت فلزی مدفون شوند و نگرانی اصلی ما همین است.
تناقض میان آزادسازی دولتخانه و ساختوساز
زارعپور با اشاره بهسایر بخشهای دولتخانه صفوی گفت: این نگرانی درباره هر نقطهای از دولتخانه وجود دارد؛ چه گراندهتل باشد و چه بخشهای دیگر.
او در ادامه بهماجرای مدرسه پاسداران اشاره کرده و اظهار داشت: دبیرستان پاسداران در ضلع دیگر دولتخانه صفوی قرار دارد و قرار است تخریب شود. این تخریب نیز خودش انتقادهایی داشته چون بخشی از حافظه جمعی مردم از بین میرود اما هدف از این تخریب چیست؟ هدف این است که بتوانیم بهلایههای زیرین و تاریخی دست پیدا کنیم.
وی ادامه میدهد: پس این موضوع اهمیت دارد. ما از یک طرف میآییم در این سمت یک دبیرستان را تخریب میکنیم تا بهلایههای زیرین تاریخی دست پیدا کنیم اما در نقطهای دیگر که در محوطه دولتخانه قرار دارد روی همان عرصه ساختوساز انجام میدهیم.
انتظار از وزارت میراث فرهنگی
زارعپور درباره انتظار از وزارت میراث فرهنگی، ادارهکل میراث فرهنگی قزوین و سایر دستگاههای مرتبط گفت: انتظار این است که همان چیزی که قانون مصوب کرده رعایت شود و در همان چارچوب حرکت کنیم. نباید دنبال یک تبصره و راهی باشیم که بتوانیم بهشکلی عمل کنیم که فقط یکسری منافع در نظر گرفته شده و تاریخ، پیشینه شهر و کشور نادیده گرفته شود. او تاکید کرد: وقتی قانون عرصه و حریم را مشخص کرده و وقتی همان مصوبه بر آزادسازی دولتخانه تاکید دارد نباید دنبال راههایی باشیم که وزارتخانه یا ادارات کل بتوانند خلاف آن عمل کنند.
سرمایهگذاری نباید بهقیمت نابودی میراث باشد
زارعپور درپایان با اشاره بهحضور سرمایهگذار در پروژه گراندهتل گفت: این بخش از قضیه هم وجود دارد که سرمایهگذار قرار است آنجا سرمایهگذاری کند و عملیاتی انجام دهد و بخشی از تاریخ شهر را احیا کند و این کاملا قابل احترام است. او ادامه داد: از سوی دیگر سرمایهگذاری که وارد پروژه میشود باید بخشی از سرمایهاش را برگرداند و این هم کاملا قابل درک است اما این بازگشت سرمایه نباید بهقیمت نابودی آثار تاریخی، پیشینه و هویت شهر تمام شود.
ضرورت یک تصمیم شفاف برای دولتخانه صفوی
آنچه در پرونده گراندهتل قزوین بیش از هر چیز اهمیت دارد نه تقابل میان حفاظت از میراث فرهنگی و سرمایهگذاری بخشخصوصی بلکه چگونگی ایجاد تعادل میان این دو است. احیای یک بنای تاریخی و بازگرداندن آن بهچرخه حیات شهری در صورتی که با حفظ ارزشهای تاریخی بنا همراه باشد میتواند بهحفاظت پایدار و حتی رونق اقتصادی یک بافت تاریخی کمک کند. یونسکو نیز در رویکرد منظر تاریخی شهری تاکید میکند که میراث شهری میتواند همزمان یک منبع فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی باشد و حفاظت و توسعه باید در یک چارچوب واحد مدیریت شوند.
با این حال این رویکرد بهمعنای پذیرش هر نوع توسعه در یک عرصه تاریخی نیست. بر اساس توصیه یونسکو پیش از تصمیمگیری درباره پروژههای توسعهای در بافتهای تاریخی باید ارزشهای فرهنگی و تاریخی میزان آسیبپذیری آنها و آثار احتمالی پروژه ارزیابی شود و این ارزیابیها باید در فرآیند تصمیمگیری و برنامهریزی شهری نقش واقعی داشته باشند.
از این منظر در مورد دولتخانه صفوی و گراندهتل، نخستین اقدام منطقی میتواند تفکیک دقیق عملیات مرمت و استحکامبخشی گراندهتل از ساختوساز جدید در عرصه تاریخی باشد. استحکامبخشی بنای موجود درصورت انطباق با طرح مصوب و اصول حفاظت موضوعی متفاوت از احداث سازه جدید یا عملیات خاکی در محوطهای بوده که احتمال وجود لایههای تاریخی در آن مطرح شده است.
در گام بعد لازم است محدوده دقیق مداخله، نقشههای اجرایی، مجوزها، مصوبات فنی، مطالعات باستانشناسی و گزارشهای نظارت بر عملیات بهصورت شفاف در اختیار نهادهای تخصصی و افکار عمومی قرار گیرد. اگر عملیات جدید مستلزم مداخله در خاک است ارزیابی مستقل باستانشناختی و میراثی پیش از ادامه بخشهای برگشتناپذیر پروژه اهمیت ویژهای پیدا میکند. در استانداردهای بینالمللی حفاظت، ارزیابی اثر پروژه بر ارزشهای میراثی بهویژه برای توسعههای مهم در محیطهای تاریخی ابزار اصلی تصمیمگیری است.
از سوی دیگر یونسکو بر همکاری میان نهادهای دولتی، بخشخصوصی و جامعه محلی و ایجاد سازوکارهای هماهنگ برای مدیریت تغییر تاکید داشته بنابراین حضور سرمایهگذار نباید در برابر حفاظت قرار گیرد بلکه قرارداد، طرح اقتصادی و شیوه بهرهبرداری باید بهگونهای تنظیم شود که بازگشت سرمایه در چارچوب حفاظت از ارزشهای تاریخی انجام گیرد.
درنهایت اگر دولتخانه صفوی قرار است در آینده در مسیر ثبت یا بهرهمندی از سازوکارهای بینالمللی حفاظت قرار گیرد تصمیم امروز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
یونسکو در مدیریت میراث شهری بر حفظ اصالت، یکپارچگی، مستندسازی و کنترل تغییرات تاکید دارد و توسعههای نامتناسب را از عوامل تهدیدکننده ارزشهای میراثی میداند بنابراین شاید راهحل توقف سرمایهگذاری یا تعطیلی پروژه نباشد بلکه بازبینی شفاف و مستقل بخشهای مداخلهگر پروژه، تکمیل مطالعات باستانشناختی و ارزیابی اثرات میراثی، انتشار مستندات، فراهمشدن امکان بازدید رسانهها و فعالان میراث فرهنگی از پروژه و سپس ادامه عملیات در چارچوب طرحی باشد که هم امکان احیای گراندهتل را فراهم کند و هم دولتخانه صفوی را بهبهای این احیا از دست ندهد. این همان نقطهای است که میتوان میان اقتصاد میراث و حفاظت از میراث بهجای تقابل بهیک مدل پایدار رسید./ جهان صنعت