روستای ساحلی دَرَک در شهرستان زرآباد سیستان و بلوچستان، در حالی در جمع هشت روستای کاندیدای نهایی ایران برای عضویت در زنجیره جهانی روستاهای گردشگری قرار گرفته است که مزیت اصلی آن تنها در همنشینی چشمنواز کویر و دریای مَکُران خلاصه نمیشود؛ دَرَک نمونهای از پیوند ظرفیتهای اقتصاد دریامحور، کشاورزی گرمسیری، گردشگری و مشارکت جامعه محلی در جنوبشرق کشور است.
دَرَک در انتهای نقشه سیستان و بلوچستان، در نزدیکی مرز دریایی این استان با هرمزگان و در حوزه شهرستان زرآباد واقع شده است. این روستا که ۱۹ کیلومتر با جُهلو، مرکز شهرستان زرآباد، فاصله دارد، از شمال به کوهستان، از جنوب به دریای عمان، از شرق به روستای ساحلی جُد و از غرب به روستای پشتی میرسد.
این موقعیت جغرافیایی، دَرَک را به روستایی با چشماندازهای کمنظیر تبدیل کرده است؛ اما در پسِ تصویر رملهای ساحلی، دریا و باغات گرمسیری، اقتصادی بومی جریان دارد که بر پایه صید و صیادی، باغداری، فرآوری محصولات محلی و خدمات گردشگری شکل گرفته است.
صیادی؛ ستون معیشت و هویت دَرَک
در روستای دَرَک، دریا بخش مهمی از معیشت خانوارها و هویت اجتماعی مردم به شمار میرود. صید و صیادی از مشاغل ریشهدار این روستاست و سالهاست بخشی قابلتوجهی از درآمد مردم را تأمین میکند.
عبدالرحمن بلوچ، صیاد باسابقه دَرَک، میگوید: بیشتر خانوادههای روستا بهنوعی با دریا و صیادی ارتباط دارند و همین حرفه، زمینه ماندگاری جمعیت بومی در روستا را فراهم کرده است. به گفته او، در آبهای این منطقه گونههایی مانند شوریده، حلوا سفید، سنگسر و دیگر آبزیان جنوب در فصلهای مختلف صید میشوند و بخشی از صید به بازارهای محلی و شهرهای اطراف میرود.
صیادی در دَرَک مجموعهای از دانش و تجربه بومی را در خود جای داده است؛ از شناخت فصلها و جریانهای دریایی تا شیوههای سنتی صید و آمادهسازی تورها. این دانش، در کنار سبک زندگی ساحلنشینی، میتواند بخشی از تجربه گردشگران باشد؛ گردشگرانی که علاقهمندند بازگشت قایقها، پهن شدن تورها و زندگی روزمره صیادان را از نزدیک ببینند.
انور سینگله، رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی زرآباد نیز صید و صیادی را یکی از مشاغل حیاتی و شاخصهای پایداری اقتصادی دَرَک میداند. به باور او، اقتصاد بومی مبتنی بر دریا و بهرهبرداری اصولی از منابع طبیعی، ظرفیت مهمی برای معرفی روستا در سطح ملی و بینالمللی است؛ زیرا در فرآیند ارزیابی روستاهای گردشگری، پایداری اقتصادی، حفظ هویت بومی و استمرار سبک زندگی سنتی اهمیت بالایی دارد.
باغات گرمسیری؛ پشتوانهای برای تولید و اشتغال
دَرَک و مناطق پیرامونی آن، علاوه بر اقتصاد دریایی، از ظرفیتهای کشاورزی ویژهای برخوردارند. باغات موز، انبه، گواوا، چیکو، پاپایا و دیگر محصولات گرمسیری، بخش مهمی از اقتصاد روستایی و شهرستان زرآباد را تشکیل میدهند.
زرآباد بهدلیل شرایط اقلیمی، خاک حاصلخیز، منابع آبی و تجربه چندین دهه فعالیت کشاورزان، یکی از قطبهای کشاورزی جنوبشرق کشور محسوب میشود. بر اساس اعلام فرماندار زرآباد، حدود ۲۲ هزار هکتار از اراضی این شهرستان بهصورت آبی بهرهبرداری میشود که بیش از هشتهزار و ۲۰۰ هکتار آن باغات است. همچنین سالانه تا ۹ هزار هکتار از زمینهای زرآباد زیر کشت محصولات زراعی قرار میگیرد.
در این میان، موز جایگاه ویژهای دارد؛ بیش از ۶ هزار و ۵۰۰ هکتار از باغات زرآباد به کشت موز اختصاص یافته و تولید سالانه آن حدود ۱۹۵ هزار تن برآورد شده است. این حجم تولید، علاوه بر تأمین بخشی از نیاز بازار داخلی، اشتغال مستقیم و غیرمستقیم هزاران نفر را در مراحل کاشت، داشت، برداشت، حملونقل، فروش و خدمات پشتیبان ایجاد کرده است.
احسان رئیسی، فرماندار زرآباد، با اشاره به فعالیت بیش از ۲ هزار و ۲۷۳ بهرهبردار در بخشهای زراعی و باغی، این بهرهبرداران را سرمایه اصلی کشاورزی منطقه میداند؛ سرمایهای که با وجود دشواریهای تولید، نقشی مهم در امنیت غذایی کشور ایفا میکند.
زنان؛ حلقه مهم زنجیره ارزش محلی
نقش زنان در اقتصاد دَرَک، یکی از ظرفیتهای قابلتوجه توسعه روستایی است. زنان با فرآوری محصولات گرمسیری، تهیه خوراکهای محلی، فعالیت در حوزه صنایعدستی، پذیرایی و خدمات گردشگری، میتوانند حلقهای مهم از زنجیره ارزش محلی را شکل دهند.
فرآوری میوههایی مانند انبه، موز، گواوا و پاپایا، اگر با آموزش، استانداردسازی، بستهبندی مناسب و دسترسی به بازار همراه شود، میتواند درآمد خانوارها را افزایش دهد و بخشی از وابستگی اقتصاد منطقه به فروش محصول خام را کاهش دهد. همچنین حضور زنان در اقامتگاههای بومگردی، عرضه غذاهای محلی و فروش محصولات بومی، گردشگری را از یک فعالیت صرفاً تماشایی به فرصتی برای توزیع درآمد در میان خانوارهای روستا تبدیل میکند.
در الگوی توسعه پایدار روستایی، توانمندسازی زنان فقط یک موضوع اجتماعی نیست، بلکه راهبردی اقتصادی برای افزایش تابآوری خانوارها، جلوگیری از مهاجرت و حفظ فرهنگ محلی به شمار میرود.
زنجیره ناقص ارزش؛ چالش تولیدکنندگان زرآباد
با وجود ظرفیت بالای کشاورزی و شیلات در زرآباد، تولیدکنندگان منطقه با چالشهایی جدی مواجهاند. افزایش هزینه نهادهها، کمبود ماشینآلات تخصصی، مشکلات تأمین سوخت، هزینههای بالای حملونقل، نوسانات بازار، افت مقطعی قیمت محصول و کمبود صنایع فرآوری و بستهبندی، از جمله موانع اصلی توسعه اقتصادی منطقه است.
باغداران موز نیز با مشکل بازاریابی و تنظیم بازار روبهرو هستند. رشد تولید، بدون وجود سردخانه، مراکز بستهبندی، شبکه حملونقل مناسب و مسیرهای صادراتی پایدار، میتواند به کاهش قدرت چانهزنی تولیدکننده و افت قیمت در زمان برداشت منجر شود.
در واقع، بخش بزرگی از ارزش افزوده محصولات کشاورزی و دریایی، نه در تولید اولیه، بلکه در فرآوری، نگهداری، بستهبندی، برندسازی و توزیع ایجاد میشود. از این رو، احداث سردخانه، واحدهای فرآوری میوههای گرمسیری، صنایع مرتبط با آبزیان، مراکز بستهبندی و بازارچههای محلی، میتواند اشتغال پایدارتر و درآمد بیشتری برای مردم دَرَک و زرآباد ایجاد کند.
از اسکله کلات تا فرصتهای اقتصاد دریامحور
ظرفیتهای اقتصادی زرآباد به کشاورزی محدود نیست. دسترسی به آبهای آزاد اقیانوس هند و قرار گرفتن در پهنه راهبردی سواحل مَکُران، این شهرستان را به منطقهای مستعد برای گسترش اقتصاد دریامحور تبدیل کرده است؛ اقتصادی که صید و صیادی، پرورش میگو، ماهی در قفس، خدمات بندری، حملونقل دریایی و صنایع وابسته را در بر میگیرد.
اسکله صیادی شهید رضایی در روستای کلات، یکی از زیرساختهای مهم منطقه در زمینه تخلیه و بارگیری آبزیان و پشتیبانی از فعالیت صیادان است. توسعه این زیرساخت و ایجاد واحدهای فرآوری و سردخانهای در نزدیکی مراکز صید، میتواند از خامفروشی آبزیان بکاهد و فرصتهای شغلی جدیدی در بخشهای بستهبندی، حملونقل، خدمات فنی، فروش و صادرات فراهم کند.
در چنین شرایطی، دَرَک میتواند در کنار روستاهای پیرامونی، به نقطه اتصال سه بخش مهم اقتصاد منطقه تبدیل شود: دریا، باغ و گردشگری.
گردشگری میتواند بازار تازهای برای محصولات دریایی، میوههای گرمسیری، خوراکهای محلی و صنایعدستی ایجاد کند و کشاورزی و صیادی نیز به گردشگری هویت و محتوا ببخشند.
قرار گرفتن دَرَک در جمع نامزدهای نهایی ایران برای عضویت در زنجیره جهانی روستاهای گردشگری، فرصت مهمی برای شناساندن ظرفیتهای روستاست؛ اما این فرصت زمانی به توسعه واقعی تبدیل میشود که منافع آن به مردم محلی برسد.
عظیم اسحاقی، بخشدار کاروان، نبود سد بر رودخانه راچ را یکی از مسائل مهم منطقه عنوان کرده است. به گفته او، این رودخانه پس از کاجو از رودخانههای مهم سیستان و بلوچستان است و نبود سازههای مناسب برای مدیریت آب، هم موجب هدررفت آب و هم سبب آسیب به مناطق پاییندست میشود؛ آبی که میتواند در آبیاری باغات و توسعه کشاورزی منطقه نقش داشته باشد.
از سوی دیگر، وجود پوشش گیاهی شامل کنار، کهور، انجیر معابد و جنگلهای حرا و حضور پرندگان مهاجر در خورهای گالک و راچ، ضرورت توجه به ملاحظات محیطزیستی را دوچندان میکند. توسعه باید بهگونهای پیش برود که همزمان از منابع آب، ساحل، حرا و زیستبوم منطقه حفاظت شود.
دَرَک؛ از ظرفیت طبیعی تا مزیت رقابتی
دَرَک امروز روستایی با ظرفیتهای متنوع اقتصادی است؛ روستایی که در آن صیادی، کشاورزی گرمسیری، فعالیت زنان، خدمات گردشگری و فرهنگ بومی، قابلیت شکلدادن به یک الگوی توسعه جامعهمحور را دارند.
با این حال، تبدیل این ظرفیتها به مزیت رقابتی، نیازمند تکمیل زنجیره ارزش، توسعه سردخانه و صنایع تبدیلی، ارتقای زیرساختهای بندری و حملونقل، تقویت مهارتآموزی در حوزه کشاورزی نوین، شیلات و گردشگری، و حمایت از تعاونیها و سرمایهگذاری بخش خصوصی است.
دَرَک اگر بخواهد در مسیر جهانیشدن گام بردارد، باید بیش از هر چیز روستایی برای زندگی و کار مردم خود باقی بماند؛ روستایی که در آن، صیاد از دریا سهم عادلانهای دارد، باغدار محصولش را با ارزش افزوده میفروشد، زنان در اقتصاد محلی نقش پررنگتری مییابند و جوانان برای یافتن شغل ناچار به ترک زادگاه خود نمیشوند. در این صورت، ثبت جهانی دَرَک نه صرفاً عنوانی گردشگری، بلکه نشانهای از پایداری اقتصاد و اشتغال در یکی از مهمترین نقاط سواحل مَکُران خواهد بود.