چمدان خبر- در سالهای اخیر، الگوی سفر در بسیاری از بازارهای گردشگری جهان در حال تغییر است. گردشگران دیگر تنها به دنبال بازدید از جاذبههای مشهور، بناهای تاریخی شناختهشده یا شهرهای اصلی نیستند بلکه تجربه زندگی محلی، حضور در آیینها، چشیدن غذاهای بومی، آشنایی با صنایعدستی و کشف مقصدهای کمترشناختهشده، به بخش مهمی از انگیزه سفر تبدیل شده است. در چنین شرایطی، جشنوارههای بومی و محلی میتوانند از یک رویداد مناسبتی فراتر رفته و به موتور محرک گردشگری مقصد تبدیل شوند.
بررسی روندهای جدید بازار سفر در آسیا نیز این تغییر را تأیید میکند. دادههای منتشرشده از سوی پلتفرم گردشگری Agoda نشان میدهد جشنوارهها و رویدادهای فرهنگی محلی در حال تبدیل شدن به یکی از عوامل مؤثر در انتخاب مقصد هستند؛ بهگونهای که گردشگر ممکن است اساساً سفر خود را با هدف حضور در یک جشنواره برنامهریزی کند و سپس سایر ظرفیتهای مقصد را نیز تجربه کند.
این روند برای ایران اهمیت دوچندانی دارد کشوری که تنوع اقلیمی، فرهنگی و قومی آن، مجموعهای گسترده از آیینها، خوراکهای محلی، موسیقی، پوشاک، صنایعدستی و مناسک سنتی را در خود جای داده است.
جشنوارهای که مقصد میسازد
در گردشگری امروز، رویداد میتواند همانند یک «دروازه ورود» عمل کند. گردشگر برای حضور در یک جشنواره آش، غذای محلی، کوچ عشایر یا آیین سنتی وارد یک شهر یا منطقه میشود، اما اگر مقصد درست معرفی و مدیریت شده باشد، سفر او به بازدید از جاذبههای تاریخی، طبیعی و فرهنگی پیرامون نیز گسترش پیدا میکند.
نمونههایی مانند جشنواره آش زنجان، جشنواره اقوام گلستان، رویدادهای مرتبط با کوچ عشایر در چهارمحالوبختیاری، جشنواره آیین دیرین طبخ و توزیع آش نذری بومی و محلی در سرخس، جشنواره ملی کباب بناب و جشنواره «خرمن» در بابل نشان میدهند که ظرفیت گردشگری ایران فقط در بناهای تاریخی و جاذبههای طبیعی خلاصه نمیشود.
هر یک از این رویدادها میتواند روایت متفاوتی از یک مقصد ارائه کند؛ روایتی که در آن غذا، آیین، مردم، محیط طبیعی، تاریخ و اقتصاد محلی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
گردشگری رویدادمحور و توزیع درآمد
یکی از مهمترین مزیتهای توسعه گردشگری مبتنی بر جشنواره، امکان توزیع جغرافیایی و اقتصادی منافع سفر است. بخش قابل توجهی از گردشگری ایران همچنان در چند مقصد اصلی متمرکز است در حالی که شهرها، روستاها و مناطق کوچکتر نیز از ظرفیتهای قابل توجهی برخوردارند.
برگزاری یک رویداد موفق میتواند جریان گردشگر را به این مناطق هدایت کند و زنجیرهای از کسبوکارهای محلی را فعال سازد. اقامتگاههای بومگردی و هتلها، رستورانها، فروشندگان محصولات محلی، راهنمایان گردشگری، هنرمندان صنایعدستی، تولیدکنندگان مواد غذایی و حملونقل محلی، همگی میتوانند از این جریان اقتصادی بهرهمند شوند.
در واقع، جشنواره زمانی به محصول گردشگری تبدیل میشود که منافع آن از محل برگزاری رویداد فراتر رفته و به جامعه میزبان برسد.
غذا؛ یک جاذبه گردشگری مستقل
در میان ظرفیتهای جشنوارهای ایران، گردشگری خوراک جایگاه ویژهای دارد. غذاهای بومی نهتنها بخشی از میراث فرهنگی ناملموس هر منطقه هستند، بلکه میتوانند بهعنوان یک جاذبه مستقل گردشگری نیز عمل کنند.
رویدادهایی مانند جشنواره آش زنجان یا جشنواره ملی کباب بناب، نمونهای از پیوند میان خوراک و سفر هستند. گردشگر در چنین رویدادهایی صرفاً یک غذای محلی را امتحان نمیکند؛ بلکه با شیوه طبخ، مواد اولیه، سنتهای اجتماعی و داستان شکلگیری آن غذا نیز آشنا میشود.
اگر این ظرفیت با آموزش، استانداردسازی، بستهبندی مناسب و روایتگری حرفهای همراه شود، غذا میتواند به یکی از عناصر اصلی برند مقصد تبدیل شود.
جشنوارهها فرصتی برای معرفی میراث ناملموس
اهمیت جشنوارههای بومی فقط اقتصادی نیست. بسیاری از آیینها و سنتهای محلی در معرض فراموشی قرار دارند و گردشگری مسئولانه میتواند به حفظ و انتقال آنها کمک کند.
نمایش موسیقی و پوشاک سنتی، آیینهای کشاورزی، شیوههای طبخ غذا، صنایعدستی و مناسک اجتماعی در قالب رویدادهای گردشگری، امکان ارتباط نسل جدید با میراث فرهنگی منطقه را افزایش میدهد. البته این روند زمانی به حفاظت از میراث کمک میکند که اجرای آیینها صرفاً برای نمایش به گردشگر تغییر شکل ندهد و جامعه محلی همچنان صاحب اصلی روایت و فرهنگ خود باقی بماند.
از رویداد تا بسته سفر
یکی از ضعفهای رایج در بهرهگیری گردشگری از جشنوارههای محلی، محدود ماندن برنامه به زمان برگزاری مراسم است. در حالی که یک جشنواره موفق باید بتواند یک بسته کامل تجربه مقصد ایجاد کند.
برای مثال، برگزاری جشنواره میتواند با تورهای یکروزه یا چندروزه، بازدید از جاذبههای تاریخی و طبیعی، اقامت در بومگردیها، کارگاههای صنایعدستی، تجربه غذاهای محلی و بازارچههای محصولات منطقه همراه شود.
در چنین مدلی، جشنواره دیگر یک برنامه چندساعته نیست؛ بلکه به نقطه آغاز سفر تبدیل میشود و مدت اقامت و میزان هزینهکرد گردشگر را افزایش میدهد.
نقش رسانه در موفقیت جشنوارهها
در این میان، رسانههای تخصصی گردشگری نیز نقش مهمی دارند. یک جشنواره بدون روایت رسانهای مناسب، ممکن است در محدوده جغرافیایی خود باقی بماند؛ اما تولید محتوای حرفهای، معرفی ظرفیتهای مقصد، روایت داستانهای محلی و انتشار اطلاعات کاربردی میتواند دامنه مخاطبان آن را گسترش دهد.
رسانه باید فراتر از اعلام زمان و مکان برگزاری جشنواره عمل کند و به مخاطب نشان دهد چرا باید برای این رویداد سفر کند و در کنار آن چه تجربههایی در مقصد انتظار او را میکشد.
ضرورت مدیریت حرفهای رویداد
تبدیل جشنواره به ابزار توسعه گردشگری البته بدون برنامهریزی امکانپذیر نیست. دسترسی مناسب، ظرفیت اقامتی، حملونقل، خدمات بهداشتی، مدیریت پسماند، امنیت، اطلاعرسانی، آموزش جامعه محلی و کنترل ظرفیت مقصد باید همزمان مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، برگزاری مداوم و تقویممند رویدادها میتواند به ایجاد هویت پایدار برای مقصد کمک کند. جشنوارهای که هر سال در زمان مشخص، با کیفیت ثابت و برنامهای قابل پیشبینی برگزار شود، بهتدریج در تقویم ذهنی گردشگران جای میگیرد و میتواند به یک برند گردشگری تبدیل شود.
ایران سرزمین جشنوارههای گردشگری
ایران از این منظر ظرفیت کمنظیری دارد. از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق کشور، هر منطقه مجموعهای از آیینها، خوراکها، جشنهای فصلی، محصولات کشاورزی، صنایعدستی و سبکهای زندگی متفاوت را در خود جای داده است.
مسئله اصلی، کمبود ظرفیت نیست؛ مسئله، تبدیل این ظرفیت پراکنده به محصول گردشگری حرفهای و قابل عرضه است.
اگر جشنوارههای بومی ایران با برنامهریزی مقصد، بازاریابی هدفمند، مشارکت جامعه محلی، توسعه زیرساخت و روایتگری رسانهای همراه شوند، میتوانند جریان سفر را از مقصدهای اشباعشده به سمت مناطق کمترشناختهشده هدایت کنند.
در این صورت، هر جشنواره میتواند بیش از یک مناسبت محلی باشد؛ میتواند یک بهانه برای سفر، یک فرصت برای رونق اقتصاد محلی و در نهایت یک نقطه تازه روی نقشه گردشگری ایران باشد.