مدیر پرونده ثبتجهانی «قلعه الموت و استحکامات مربوط به آن» با اعلام اینکه گزارش ارزیابی فنی ایکوموس معیار سوم ارزش برجسته جهانی این اثر را تایید کرده است، گفت: این پرونده زنجیرهای با تکیه بر شبکهای منسجم از هفت قلعه و استحکامات مرتبط تاریخی، مدیریت منابع آب و دفاع سرزمینی دولت اسماعیلیان در سدههای یازدهم تا سیزدهم میلادی را نشان می دهد.
محمدحسن طالبیان گفت: قلعه الموت در قالب پروندهای زنجیرهای متشکل از هفت جزء شامل قلعه الموت (حسن صباح)، لمبسر، ایلان، شیرکوه، نویزرشاه، قسطینلار و شمسکلایه برای ثبت در فهرست میراثجهانی یونسکو معرفی شده است. این مجموعه در گستره تاریخی الموت شرقی و الموت غربی، در دامنههای جنوبی دریای کاسپین و در قلمرو تاریخی دیلمان قرار گرفته و یکی از منحصربهفردترین نظامهای دفاعی و حکمرانی کوهستانی جهان را شکل داده است.
وی با بیان اینکه پرونده حاضر یک «پرونده زنجیرهای» است، افزود: هفت قلعه و استحکامات معرفیشده، اجزای منفصل، اما کاملا مرتبط و منسجم یک نظام دفاعی و مدیریتی هستند که از طریق ارتباط بصری، ساختاری و عملکردی، شبکهای منسجم را در سراسر دره الموت تشکیل دادهاند؛ شبکهای که در مطالعات تطبیقی انجامشده با نمونههای مشابه در ایران، سوریه، اردن و اروپا، نمونهای استثنایی و کمنظیر ارزیابی شده است.
طالبیان با اشاره به جایگاه قلعهالموت گفت: قلعه الموت، که بر فراز صخرهای مرتفع بنا شده، مرکز سیاسی، اداری، فرهنگی، مذهبی و فکری دولت اسماعیلیان نزاری محسوب میشد و سایر قلعهها و استحکامات بهعنوان حلقههای مکمل این ساختار، وظیفه دفاع، دیدهبانی، پشتیبانی و کنترل مسیرهای ارتباطی را بر عهده داشتند.
وی ادامه داد: تمامی این استحکامات با بهرهگیری از مهندسی پیشرفته، نظامهای پیچیده تامین و ذخیره آب، مخازن آذوقه، برجهای دیدهبانی، مسیرهای ارتباطی، کانالها، تونلها و سازههای دفاعی، در هماهنگی کامل با محیط طبیعی کوهستان طراحی شدهاند؛ بهگونهای که خود طبیعت و بستر پیرامون اثر، نیز بخشی از سامانه دفاعی این قلمرو به شمار میرود.
مدیر پرونده ثبتجهانی الموت با تاکید بر اینکه گستره این نظام دفاعی حدود دو هزار کیلومتر مربع را دربر میگیرد، تصریح کرد: این قلمرو علاوه بر قلعهها، شامل روستاها، مزارع، باغها و سامانههای کشاورزی وابسته به منابع غنی آب است که پشتیبانی اقتصادی و اجتماعی این ساختار را تامین میکردند و نشاندهنده شکلگیری یک منظر فرهنگی منسجم و پویا هستند.
وی یکی از وجوه برجسته این پرونده را جایگاه علمی و فرهنگی الموت دانست و گفت: کتابخانه مشهور الموت، حضور اندیشمندان از ایران و سراسر جهان اسلام و رونق دانشهایی همچون نجوم، پزشکی و فلسفه، نشان میدهد که این منطقه یکی از مهمترین مراکز تولید اندیشه و دانش در روزگار خود به شمار میرفته است.
طالبیان درباره ویژگیهای اجزای مختلف پرونده اظهار کرد: قلعه لمبسر پس از قلعه الموت، مهمترین دژ اسماعیلیان در الموت غربی بود و نقش راهبردی در دفاع از ورودیهای غربی این سرزمین ایفا میکرد. این قلعه با وجود محاصرههای متعدد، سالها در برابر حملات مغول مقاومت کرد.
وی افزود: قلعه نویزرشاه بر فراز ارتفاعات بسیار بلند ساخته شده و با اشراف کامل بر منطقه، یکی از مهمترین قلعهها در این شبکه دفاعی محسوب میشود. شمسکلایه نیز با بهرهگیری از غارهای طبیعی، اتاقها و راهپلهها و دیوارهای مستحکم، که نمای آن به لحاظ فنی و ساخت استثنایی و کاملا عجین با طبیعت دیواره کوهستان مربوطه ایجاد شده، نمونهای ممتاز از سازگاری معماری با بستر طبیعت کوهستانی منطقه است.
مدیر پرونده ثبتجهانی الموت ادامه داد: شیرکوه با برخورداری از ۱۱ آبانبار و سامانه پیچیده هدایت و ذخیره آب باران و برف، یکی از پیشرفتهترین زیرساختهای مدیریت منابع آب را در این شبکه در اختیار داشته و قسطینلار و ایلان نیز با تسلط بر مسیرهای ارتباطی، نقش مؤثری در کنترل ورودیهای منطقه و تکمیل سامانه دفاعی ایفا میکردند.
طالبیان با اشاره به ارزش جهانی این مجموعه گفت: ویژگی ممتاز پرونده آن است که معماری، مهندسی، مدیریت آب، کشاورزی، دفاع، حکمرانی، حیات اجتماعی و اقتصادی و سازمان فضایی را در قالب یک نظام یکپارچه در کنار یکدیگر حفظ کرده و چنین نمونهای در مطالعات تطبیقی جهانی، کمنظیر و تقریبا استثنایی است.
وی درباره روند ارزیابی پرونده اظهار کرد: ایکوموس در گزارش فنی خود معیار سوم کنوانسیون میراثجهانی را برای این اثر تایید و پیشنهاد داده است. بر اساس این ارزیابی، «قلعه الموت و استحکامات مربوط به آن» گواهی کمنظیر بر سنت فرهنگی اسماعیلیان نزاری در سدههای یازدهم تا سیزدهم میلادی است و شبکه قلعهها، نظام مدیریت آب، کشاورزی، باغداری، تراسهای کشاورزی، بقایای معماری و آثار باستانشناختی آن و سایر موارد مرتبط، نبوغ برجسته جهانی این جامعه را در سازماندهی سیاسی، فکری، مذهبی، اجتماعی و اقتصادی به نمایش میگذارد.
وی افزود: در این گزارش همچنین اصالت اثر، یکپارچگی مولفههای آن، برنامههای حفاظتی، شیوههای مرمت، نظام مدیریت، برنامه و ایده طرح گردشگری، نظام پایش، مشارکت جوامع محلی و بهرهگیری همزمان از دانش سنتی و فناوریهای نوین در حفاظت از مجموعه به لحاظ فنی در این مرحله مورد تایید ایکوموس قرار گرفته و به کمیته میراثجهانی برای تصمیمگیری نهایی ارایه شده است.
طالبیان با بیان اینکه پرونده در اجلاس پیشروی کمیته میراثجهانی یونسکو در بوسان جمهوری کره بررسی خواهد شد، گفت: گزارش فنی ایکوموس پشتوانه بسیار ارزشمندی برای این پرونده است و با توجه به تایید شاخصهای اصلی، این اثر از شانس بالایی برای ثبت در فهرست میراثجهانی برخوردار است؛ هرچند تصمیم نهایی در نشست کمیته میراثجهانی اتخاذ خواهد شد.
وی همچنین با اشاره به روند تهیه این پرونده تاکید کرد: این اثر به لحاظ موقعیت و دشواری دسترسی به قلعهها و استحکامات مربوطه و قرارگیری در اقلیم سخت کوهستانی البرز که جزو ارزشهای ذاتی اثر است، یکی از پیچیدهترین و دشوارترین پروندههای ثبتجهانی ایران به شمار میرود؛ زیرا مستندسازی، مطالعات میدانی، کاوشهای باستانشناسی، حفاظت و مرمت، تهیه اسناد میدانی، مدیریت و انجام پژوهشهای چند رشتهای در محیطی کوهستانی با دسترسیهای دشوار، سالها تلاش مستمر کارشناسان و متخصصان را طلب میکند.
مدیر پرونده ثبتجهانی «قلعه الموت و استحکامات مربوط به آن» در پایان خاطرنشان کرد: این مجموعه نهتنها نمونهای برجسته از یک نظام دفاعی و مهندسی پیشرفته است، بلکه نماد یک مرکز بزرگ اندیشه، فرهنگ، حکمرانی و سازمان اجتماعی در تاریخ ایران و جهان اسلام محسوب میشود؛ میراثی که اهمیت و ارزشهای بشری آن از طریق داستان، افسانه و اسطوره در قالب فیلم و انتشارات و آثار هنری به اقصی نقاط دنیا معرفی شده و هویت تاریخی و فرهنگی آن در نقاط مختلف جهان استمرار یافته است.