مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با تشریح تجربه ایران در مواجهه با بحرانهای متعدد گفت: گردشگری کشور در سالهای اخیر همزمان با بحرانهای مختلف اقتصادی، اجتماعی، ارتباطی و امنیتی روبهرو بوده و مدیریت این شرایط نیازمند سناریونویسی، تصمیمگیری سریع و هماهنگی میان دستگاهها است.
به گزارش چمدان خبر، سید مصطفی فاطمی، در نشست تخصصی «گردشگری زیر سایه بحران» که در دانشکده گردشگری دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، اظهار داشت: بحرانها در حوزه گردشگری تنها محدود به جنگ نیستند و امروز در دنیا مجموعهای از بحرانهای محیطی، اجتماعی، اقتصادی، ارتباطی، فناوری، سلامت و امنیتی میتواند بر جریان سفر اثر بگذارد.
وی افزود: بحرانهای محیطی مانند سیل و زلزله، بحرانهای اجتماعی و سیاسی، بحرانهای اقتصادی ناشی از تورم و تحریمها، بحرانهای ارتباطی مانند اختلالات اینترنتی، بحرانهای سلامت و در نهایت بحران جنگ، همگی از جمله شرایطی هستند که صنعت گردشگری باید برای مواجهه با آنها آماده باشد.
ایران در سالهای اخیر با زنجیرهای از بحرانها مواجه شد
فاطمی بیان داشت: کمتر کشوری در جهان وجود دارد که در یک بازه زمانی مشخص با چنین حجم متنوعی از بحرانها مواجه شده باشد، اما ایران در سالهای اخیر تجربههای متعددی از بحرانهای مختلف داشته است.
وی ادامه داد: اگر روند سالهای گذشته را بررسی کنیم، از بحران بنزین در سال ۱۳۹۸، سقوط هواپیمای اوکراینی، دوران همهگیری کرونا، بحرانهای اجتماعی سال ۱۴۰۱، اتفاقات سال ۱۴۰۳، تنشهای منطقهای و در نهایت جنگ ۱۲ روزه، مجموعهای از شرایط متفاوت را پشت سر گذاشتهایم.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی تصریح کرد: تفاوت ایران با برخی کشورهایی که درگیر بحران هستند این است که بسیاری از کشورها تنها با یک نوع بحران مواجهاند، اما ایران در شرایطی قرار گرفته که چندین عامل همزمان میتوانند بر گردشگری اثرگذار باشند.
وی عنوان کرد: به طور مثال کشوری مانند اوکراین درگیر جنگ است، اما شرایط تحریم، ارتباطات، دسترسیها و زیرساختهای آن با ایران متفاوت است و همین موضوع مدیریت بحران گردشگری را پیچیدهتر میکند.
تشکیل کمیته بحران گردشگری؛ برنامهریزی قبل از وقوع حادثه
فاطمی اظهار داشت: حدود پنج سال و نیم قبل، کمیته بحران گردشگری تشکیل شد تا بررسی شود در شرایط مختلف چه اقداماتی باید انجام شود و چگونه میتوان از آسیبهای احتمالی جلوگیری کرد.
وی افزود: در این کمیته، نمایندگان بخش خصوصی، پژوهشگران، مدیران حوزه میراث فرهنگی و فعالان صنعت گردشگری حضور دارند و تلاش شده است برای سناریوهای مختلف، برنامه عملیاتی طراحی شود.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی گفت: موضوع فقط مدیریت بحران نیست، بلکه مدیریت سفر نیز اهمیت دارد، زیرا گاهی خود سفر میتواند تبدیل به یک بحران شود.
وی ادامه داد: در زمانهای اوج سفر، اگر برنامهریزی مناسبی وجود نداشته باشد، مشکلاتی مانند کمبود سوخت، کمبود اقامتگاه، فشار بر زیرساختها و ترافیک سنگین ایجاد میشود و به همین دلیل مدیریت جریان سفر اهمیت زیادی دارد.
وقتی سفر خودش تبدیل به بحران میشود
فاطمی با اشاره به تجربه مدیریت سفر در ایام پرتردد اظهار داشت: در برخی مقاطع مانند تعطیلات، حجم سفر به برخی مقاصد مانند شمال کشور آنقدر افزایش پیدا میکند که اگر مدیریت نشود، مشکلات جدی ایجاد خواهد شد.
وی افزود: برای کنترل این شرایط، تلاش شد با برگزاری رویدادها در برخی شهرها، توزیع سفر انجام شود تا همه جریان سفر به یک مقصد خاص منتقل نشود.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی عنوان کرد: یکی از چالشهای جدی گردشگری ایران، نوسان شدید جریان سفر است؛ به گونهای که در برخی ماهها تقاضای سفر بسیار بالا و در برخی ماهها بسیار پایین است.
وی ادامه داد: این نوسان شدید باعث میشود سرمایهگذاری در گردشگری سختتر شود، زیرا هتل، اقامتگاه و خدمات گردشگری امکان ذخیرهسازی محصول خود را ندارند و اتاق خالی امروز دیگر قابل فروش در روز آینده نیست.
سناریونویسی برای بحران جنگ؛ از پیشبینی تا اقدام
فاطمی گفت: پیش از جنگ اخیر، در کمیته بحران گردشگری چند سناریو برای شرایط مختلف طراحی شده بود که یکی از آنها سناریوی بسیار بدبینانه وقوع جنگ بود.
وی افزود: تصور اولیه این بود که شاید برخی سناریوها اتفاق نیفتد، اما در نهایت شرایط به سمتی رفت که نیاز بود همان برنامههای پیشبینیشده اجرا شود.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی اظهار داشت: مدیریت بحران چند مرحله دارد؛ مرحله پیش از بحران، مرحله آغاز بحران، زمان وقوع بحران و مرحله پسابحران و بازسازی را شامل میشود.
وی تصریح کرد: در شرایط فعلی هنوز نمیتوان گفت وارد مرحله پسابحران شدهایم، زیرا همچنان در شرایط بحرانی قرار داریم و پس از عبور کامل از بحران باید برای احیا و بازسازی برند گردشگری کشور برنامهریزی شود.
مدیریت رسانه؛ خط مقدم حفظ مقصدهای گردشگری در شرایط بحران
فاطمی با اشاره به اهمیت مدیریت افکار عمومی و رسانه در دوران بحران اظهار داشت: یکی از موضوعاتی که در کمیته بحران گردشگری مورد توجه قرار گرفت، نحوه مواجهه با اخبار و مدیریت پیامهایی بود که به جامعه منتقل میشود، زیرا خبر میتواند به صورت مستقیم روی تصمیم گردشگران برای سفر اثر بگذارد.
وی افزود: در شرایط بحرانی، گاهی یک مقصد بدون اینکه آسیب فیزیکی جدی دیده باشد، به دلیل تصویر ذهنی ایجادشده در رسانهها با کاهش شدید سفر مواجه میشود و به همین دلیل مدیریت خبر اهمیت زیادی دارد.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی عنوان کرد: در جنگ اخیر، یکی از تمرکزهای اصلی ما مدیریت شرایط مشهد بود، زیرا اگر مشهد به عنوان یکی از مهمترین مقاصد گردشگری کشور دچار افت جدی میشد، بخش مهمی از جریان گردشگری شرق کشور آسیب میدید.
وی ادامه داد: بررسیها نشان داد که مدیریت صحیح اطلاعرسانی میتواند در بازگشت اعتماد گردشگران نقش داشته باشد و نمونههایی از گذشته نیز وجود دارد که نشان میدهد نبود مدیریت رسانهای حتی در شهرهایی که آسیب مستقیم ندیدهاند، باعث کاهش محسوس سفر شده است.
فاطمی با اشاره به تجربه برخی مقاصد گردشگری گفت: در برخی دورهها مانند اتفاقات سال 1401، شهرهایی مانند مشهد کاهش سفر را تجربه کردند که بخشی از آن به دلیل مدیریت نشدن فضای خبری و نگرانی ایجادشده در افکار عمومی بود.
هنوز وارد مرحله پسابحران نشدهایم
وی با اشاره به شرایط پس از بحران اظهار داشت: برخی مواقع تصور میشود به محض پایان درگیری یا حادثه، باید وارد مرحله پسابحران شد، اما این موضوع نیازمند ارزیابی دقیق شرایط است.
فاطمی بیان داشت: تا زمانی که شرایط بحرانی به طور کامل پایان پیدا نکرده باشد، نمیتوان وارد مرحله بازسازی شد و در حال حاضر نیز باید تمرکز بر مدیریت شرایط موجود باشد.
وی افزود: پس از عبور از بحران، یکی از مهمترین اقدامات، بازسازی برند گردشگری کشور و بازگرداندن تصویر مثبت مقصد خواهد بود؛ موضوعی که در بسیاری از کشورهای دنیا تجربه شده است.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی تصریح کرد: برخی کشورها پس از بحرانهای امنیتی یا اقتصادی، با تغییر رویکرد بازاریابی و ایجاد تصویر جدید توانستهاند دوباره گردشگران را جذب کنند.
وی ادامه داد: خلاقیت، اتاقهای فکر و استفاده از ظرفیت متخصصان میتواند در این مسیر نقش مهمی داشته باشد، زیرا گردشگری به شدت تحت تأثیر تصویر ذهنی و اعتماد گردشگران قرار دارد.
آسیب اصلی بحران متوجه آژانسها و زنجیره خدمات گردشگری شد
فاطمی با اشاره به آثار اقتصادی بحران اخیر گفت: کاهش سفرهای داخلی و خارجی بیشترین فشار را به دفاتر خدمات مسافرتی وارد کرد، زیرا این مجموعهها مستقیماً با جریان ورود و خروج گردشگران ارتباط دارند.
وی افزود: تعداد زیادی از آژانسها در این دوره با مشکلات جدی مواجه شدند و بخشی از آنها فعالیت خود را کاهش دادند یا متوقف کردند.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی اظهار داشت: در صنعت گردشگری، یک مجموعه کوچک مانند آژانس مسافرتی فقط یک کسبوکار مستقل نیست، بلکه با هتلها، مراکز پذیرایی، حملونقل و خدمات مختلف زنجیرهای از اشتغال را ایجاد میکند.
وی عنوان کرد: حدود ۶۵ هزار نفر به صورت مستقیم در آژانسهای گردشگری فعالیت دارند و این بخش با حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار شغل مرتبط است؛ بنابراین حمایت از این صنعت اهمیت اقتصادی زیادی دارد.
فاطمی ادامه داد: دولت باید نگاه اقتصادی به گردشگری داشته باشد، زیرا با حمایتهای هدفمند میتوان بخش بزرگی از این زنجیره را دوباره فعال کرد.
حمایت از صنعت گردشگری؛ از بیمه تا تسهیلات و تحریک تقاضا
وی با اشاره به برنامههای حمایتی گفت: در دوره بحران، سه محور اصلی شامل حمایت عملیاتی از صنعت گردشگری، پشتیبانی زیرساختی و تحریک هوشمند تقاضای سفر در دستور کار قرار گرفت.
فاطمی افزود: در بخش حمایت عملیاتی، موضوع حفظ نیروی انسانی، بخشودگی جرائم، مسائل بیمهای و کمک به فعالان گردشگری دنبال شد تا واحدهای گردشگری بتوانند نیروی انسانی خود را حفظ کنند.
وی ادامه داد: در موضوع بیمه تلاش شد مجموعههایی که نیروهای خود را حفظ میکنند، امکان استفاده از ظرفیتهای حمایتی و استمهال را داشته باشند.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی عنوان کرد: همچنین موضوع تسهیلات مالی و حمایت از فعالان این حوزه پیگیری شد تا فشار ناشی از کاهش سفر کاهش پیدا کند.
کارت سفر با استفاده از ظرفیت پلتفرمهای آنلاین در مسیر اجراست
فاطمی با اشاره به طرحهای تحریک تقاضای سفر اظهار داشت: یکی از برنامههایی که برای بازگشت جریان سفر دنبال میشود، طرح کارت سفر است که میتواند به خانوارهایی که به دلیل شرایط اقتصادی امکان سفر ندارند کمک کند.
وی افزود: در حال حاضر مذاکراتی با مجموعه اقامت ۲۴ در حال انجام است تا از ظرفیت پلتفرمهای آنلاین گردشگری نیز برای اجرای این طرح و تسهیل دسترسی مردم به خدمات سفر استفاده شود.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی تصریح کرد: استفاده از ظرفیت فناوری و پلتفرمهای گردشگری میتواند در شرایط جدید به مدیریت بهتر بازار سفر و فعال شدن دوباره تقاضا کمک کند.
وی ادامه داد: هدف این است که با ابزارهای جدید، سفر برای گروههای بیشتری امکانپذیر شود و صنعت گردشگری بتواند از دوره رکود خارج شود.
چالش اقامتگاههای غیررسمی؛ نتیجه سختگیری به بخش رسمی گردشگری
فاطمی با اشاره به وضعیت اقامت گردشگران گفت: یکی از چالشهای جدی گردشگری کشور، پایین بودن سهم اقامت رسمی است و بخش زیادی از مسافران از ظرفیتهای غیررسمی استفاده میکنند.
وی افزود: بخشی از این مسئله به رفتار گردشگران بازمیگردد، اما بخشی دیگر نتیجه سیاستهایی است که باعث شده فعالیت مجموعههای رسمی دشوار شود.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی ادامه داد: یک مجموعه گردشگری برای دریافت مجوز با فرآیندهای متعدد مواجه است، در حالی که برخی واحدهای غیررسمی بدون این الزامات فعالیت میکنند.
وی تصریح کرد: اگر هدف توسعه اقتصاد گردشگری است، باید شرایط فعالیت برای مجموعههای رسمی تسهیل شود تا رقابت عادلانه شکل بگیرد.
گردشگری باید به عنوان یک اقتصاد دیده شود
فاطمی در پایان اظهار داشت: نگاه به گردشگری باید از یک فعالیت صرفاً تفریحی یا اوقات فراغت تغییر کند و این صنعت باید به عنوان یک بخش اقتصادی مهم دیده شود.
وی افزود: گردشگری میتواند اشتغال ایجاد کند، به رونق مناطق مختلف کمک کند و در شرایط بحران نیز با مدیریت درست، دوباره به مسیر رشد بازگردد.
مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی گفت: تجربه بحرانهای اخیر نشان داد که داشتن برنامه، سناریو و تصمیمگیری سریع میتواند میزان آسیب به صنعت گردشگری را کاهش دهد.