در دل طبیعت شهری شمال شیراز، سازههای آبی قجری همچون گنجینهای روباز خودنمایی میکنند؛ جایی که شترگلوهای منصورآباد، یادگار دوران قاجار، با هنر مهندسی آب، داستان آبرسانی به باغستانهای تاریخی این شهر جنتتراز را روایت میکنند.
شیراز از دیرباز به اعتدال هوا و طبیعت بهشتی شناخته شده و باغستانهای انبوه آن در جنوب ایران بلندآوازه بوده است؛ ضرورت آبرسانی به همین باغستانها بوده که سبب شده سازهها و تاسیسات آبی با هنر مهندسان گذشتهٔ این دیار شکل گیرد.
تاسیسات آبی منصورآباد؛ میراثی در همسایگی باغ گلها
یکی از این سازهها، تاسیسات آبی منصورآباد در شمال شهر شیراز است؛ برای تماشای این تاسیسات لازم نیست از شهر خارج شوید و اگر به خیابان دکتر شریعتی در بلوار بهشت وارد شوید، میتوانید در ۳۰۰ متری شمالغرب پل منصورآباد، درست دیوار به دیوار باغ گلها، این میراث آبی فارس را ببینید.
این تاسیسات آبی قاجاری بر روی رودخانه نهر اعظم ساخته شده است؛ این سیستم آبی، شترگلوهایی را تداعی میکند که جهت انتقال آب قنات جلالی و خیبیره از زیر نهراعظم احداث شده بودهاند.
آبرسانی به باغات شمالشرق شیراز با تاسیسات آبی قجری
آنچه مسلم است، در آبرسانی به شهر شیراز و باغات پیرامونی از قناتهای زیادی استفاده میشده است و قنات خیبریه و جلالی دو قناتی هستند که در مسیر خود در نقاط مختلف با رودخانه نهر اعظم و رودخانه خشک شیراز تداخل داشتهاند.
به همین سبب، صاحبان فنون آبیاری جهت ادامه مسیر آبدهی و روانسازی آب در بسیاری مناطق، با استفاده از همین شترگلوها این مشکل را رفع میکردهاند؛ شترگلو نوعی سازه آبی است که کار انتقال آب را از مکانی به مکان دیگر انجام میداده است، بهگونهای که اگر در مسیر آب موانعی مانند جاده و رودخانه قرار گرفته باشد، به راحتی آب را منتقل کند.
شترگلوها؛ سیفونهای معکوس دوران کهن
عملکرد شترگلوها به عنوان سازههای آبی سنتی، تا حدود زیادی شبیه به عملکرد سیفونهای معکوس به عنوان سازههای آبی امروزی میباشد؛ شترگلوهای منصورآباد نیز در مسیر نهر اعظم از همین نمونه هستند.
این راهآبهای زیرزمینی غالبا با لوله یا تنبوشههای بزرگ در زیر نهر یا رودخانه، به وسیله دو چاه که به شکل میلههایی در دو سوی آن ساخته شدهاند، آب را از یک سمت فرو میبرده و از سمت دیگر بالا میآوردهاند.
چنانکه جواهری در کتاب «چاره آب در تاریخ فارس» بیان کرده، «قلپه» نام دیگری از شترگلو است که در فارس به کار برده میشود؛ هر قلپه سه بخش دارد، جایی که آب فرو میرود «قلپه نر»، جایی که بر میآید «قلپه ماده»، و بخش میانی که گذرگاه آب در زیر رودخانه یا دره است را «مازه» میخوانند.
شترگلوهای منصورآباد؛ جلوهای از تاریخچه آبیاری باغی شیراز
شترگلوهای منصورآباد از مصالح آجر و ساروج ساخته شدهاند و فاصله بین دو شترگلو ۲۰ متر است؛ یکی از آنها تقریبا سرپا و دیگری بسیار آسیبدیده است.
طول مازه بین دو میله عمودی نر و ماده (لاس) شترگلو ۲۱ متر و عرض آن حدود سه متر میباشد که حفرهای به عرض تقریبی ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر در آن تعبیه شده است؛ قسمت نر شترگلوی شماره ۲ که بسیار آسیبدیده، تقریبا در زیر خاک مدفون است و قسمت لاس آن در آب سقوط کرده و در دیوار جنوبی نهر فقط ردی از آن دیده میشود.
ریشههای تاریخی؛ از دیلمیان تا قاجار
تاریخ ساخت این شترگلوها احتمالا به دوره قاجار نسبت داده میشود؛ چرا که در دوره دیلمی بیشتر تلاشها در جهت راهاندازی قنات رکنآباد و نهر اعظم بوده و عضدالدوله دیلمی کسی بود که فکر رساندن آب ششپیر به شهر «گرد فنا خسرو» را آغاز کرد.
او پس از ساخت شهر گرد فنا خسرو در قسمت جنوب دشت شیراز، برای آبرسانی به آن قصد انتقال آب از ششپیر به شیراز را در سر میپروراند و در این راه تلاشهای بسیاری کرد و بند سربست، جوی خانی، پل آببر خانی و آبدالانهای دالین را ساخت.
او این رویا را محقق کرد، اما متاسفانه در اثر مرور زمان و متروکه شدن شهر گرد فنا خسرو، تاسیسات آبی نیز تا حدود زیادی کاربری خود را از دست دادند و متروکه شدند؛ بعدها، صاحباختیار حاکم فارس در دوره قاجار و همزمان با محمدشاه قاجار که تجربه زیادی در خصوص سازههای آبی داشت، مجددا تصمیم میگیرد که مسیر آب ششپیر و آبهای قصر قمشه را به سوی شیراز احیا کند.
احیای نهر اعظم در دوره قاجار
او این مهم را آغاز کرد، اما بیشتر قناتهای جاری در منطقه کوشک بیبیچه که در دوره قرون متاخر اسلامی راهاندازی شده بودند، در مسیر نهر اعظم قرار میگرفتند و با آن تداخل داشتند؛ به همین سبب، او از محل مالیات جمعآوری شده، این کار را عملی و نهر اعظم را بهسازی کرد تا آب آن به طرف شیراز هدایت شود.
همزمان با این راهبرد، تاسیسات آبی گستردهای از جمله تعداد زیادی شترگلو در مسیر نهر اعظم و رودخانه خشک ایجاد شد؛ از جمله شترگلوهای منصورآباد، آسیاب آرین، شترگلوهای دینکان، رودخانه حسینآباد، مقسم اعلی و تعداد بیشماری آبانبار و آسیاب از جمله این تاسیسات آبی بودهاند که در این زمان در شهر شیراز فعال شدند.
امروز؛ گردشی در خاطرات شیراز
حالا اگرچه بخشهایی از این تاسیسات از میان رفته و حتی طبیعت بهشتی شمال شیراز نیز از گزند توسعه شهری و تغییر کاربریهای نسنجیده در امان نمانده، اما گردشی در این مناطق شما را به روزهای خوش شیراز خواهد برد و شما را مهمان حال و هوایی دلچسب میکند.