تشدید درگیریها و ناامنیهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه، جریان گردشگری بینالمللی را وارد مرحلهای تازه از بازآرایی کرده است؛ روندی که با سقوط محسوس سفر به مقاصد منطقه، اختلال در شبکههای هوایی، افزایش هزینههای حملونقل و تغییر الگوی انتخاب مقصد از سوی گردشگران اروپایی همراه شده و همزمان، کشورهای جنوب اروپا و شمال آفریقا را به برندگان جدید «اثر جایگزینی گردشگری» بدل کرده است.
همزمان با تنشها و آغاز موج ناآرامیها از اواخر فوریه، صنعت گردشگری جهانی با یکی از جدیترین جابهجاییهای تقاضا در سالهای اخیر مواجه شده؛ تحولی که نهتنها مقاصد سنتی خاورمیانه، بلکه بخشهایی از بازار سفر در آسیا و مدیترانه شرقی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
نشانههای این تغییر، امروز بهوضوح در مقاصد گردشگری منطقه قابل مشاهده است؛ جایی که کاهش محسوس ورود گردشگران خارجی، رکود در رزرو هتلها و افت ترافیک هوایی، تصویری متفاوت از فصل گردشگری ۲۰۲۶ ترسیم کرده است.
در اردن، شهر تاریخی پترا که همواره با ازدحام گردشگران بینالمللی شناخته میشد، اکنون روزهایی کمرمق را پشت سر میگذارد و از حجم صفهای گردشگری آن بهطرز محسوسی کاسته شده است. همزمان در تونس، فعالان صنعت هتلداری از افت شدید تقاضا سخن میگویند.
آنان کامون، مدیر هتل «رویال گاردن پالاس» در جزیره جربه تونس، در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه اعلام کرد: در شرایط عادی روزانه حدود ۱۰۰ رزرو جدید دریافت میکردیم، اما اکنون این رقم به کمتر از ۵۰ رزرو کاهش یافته است.
در همین حال، اختلال در فرودگاهها و محدودیتهای ناشی از بستهشدن یا کنترل حریم هوایی برخی کشورهای حاشیه خلیجفارس، بههمراه افزایش هزینه سوخت و جهش قیمت بلیت هواپیما، دامنه اثرات بحران را فراتر از خاورمیانه گسترش داده است.
بر اساس اعلام وزارت گردشگری تایلند، این کشور در ماه آوریل ۲۰۲۶ با کاهش چشمگیر ورود گردشگران اروپایی مواجه شده؛ بهگونهای که شمار گردشگران آلمانی ۲۹ درصد و گردشگران ایتالیایی ۴۴ درصد افت داشته است؛ موضوعی که نشان میدهد نااطمینانی ژئوپلیتیکی، حتی مسیرهای دوردست گردشگری را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
در اروپا نیز بزرگترین بازیگران صنعت سفر نسبت به آینده بازار هشدار دادهاند. گروه آلمانی «تییوآی» بهعنوان بزرگترین توراپراتور جهان، پیشبینی سود خود را کاهش داده و از افزایش «احتیاط گردشگران» در پی جنگ خاورمیانه خبر داده است.
با این حال، بحران کنونی در کنار ایجاد رکود برای برخی مقاصد، فرصتهای تازهای نیز برای کشورهای دیگر خلق کرده است. شورای جهانی سفر و گردشگری اعلام کرده هزینه گردشگران بینالمللی در اروپا طی سال جاری میلادی حدود ۷.۱ درصد افزایش خواهد یافت؛ رشدی که فراتر از میانگینهای متعارف ارزیابی میشود و ریشه در تمایل فزاینده مسافران به انتخاب مقصدهای نزدیکتر، امنتر و باثباتتر دارد.
تحلیلگران اقتصادی معتقدند این تحول، در عمل به بازتوزیع جریانهای گردشگری جهانی منجر شده است؛ فرآیندی که در آن، کشورهای جنوب اروپا بهویژه اسپانیا و ایتالیا، به مهمترین بهرهبرداران «مهاجرت تقاضای گردشگری» تبدیل شدهاند.
رافائل پامپیلون اولمدو، استاد دانشکده کسبوکار اسپانیا، با اشاره به پیامدهای اقتصادی بحران تاکید کرد: جنگ، جریانهای گردشگری بینالمللی را مختل کرده و بخشی از تقاضا را به سمت مقاصدی سوق داده که امنتر تلقی میشوند.
او افزود: بخش قابل توجهی از گردشگران اروپایی که برای سفر به خاورمیانه، مدیترانه شرقی یا حتی مقاصد نزدیک به خلیجفارس دچار تردید شدهاند، اکنون اسپانیا و پرتغال را بهعنوان جایگزین انتخاب میکنند.
پدرو آزنار، اقتصاددان مدرسه کسبوکار «اساد» اسپانیا نیز از شکلگیری «اثر جایگزینی» در بازار گردشگری سخن گفت و تصریح کرد: جنگ میتواند موجب تغییر مقصد سفر خانوادهها یا بازتعریف الگوی هزینهکرد آنها شود.
در شمال آفریقا نیز مراکش به یکی از برندگان این جابهجایی ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. زکریا ملیانی، مدیر عملیات اقامتگاههای بلیما در رباط، از رشد قابل توجه تقاضا خبر داده و گفته است: فصل گردشگری امسال بسیار زودتر آغاز شد؛ بسیاری از مسافرانی که قصد سفر به خلیجفارس یا آسیا را داشتند، مراکش را بهعنوان جایگزین انتخاب کردند.
فاطمه الزهرا عمار، وزیر گردشگری مراکش نیز با وجود فضای مبهم ژئوپلیتیکی، از تداوم روند مثبت گردشگری این کشور خبر داد و اعلام کرد: گردشگری مراکش تا پایان آوریل ۲۰۲۶ حدود پنج درصد رشد داشته و مطابق پیشبینیهای اولیه در حال حرکت است./میراث آریا