چمدان خبر – مشهد مقدس با وجود جایگاه بیبدیل در جذب زائر و گردشگر مذهبی، همچنان از کمبود توجه در سطح ملی و نبود بودجهی متناسب رنج میبرد. نماینده مجلس و سخنگوی ستاد خدمات سفر خراسان رضوی میگویند ریشهی این مشکل در نگاهی نهفته است که زیارت را هنوز مأموریتی استانی، نه ملی میبیند.
مأموریتی ملی در تنگنای استانی
مشهد مقدس سالانه میزبان بیش از ۳۰ میلیون زائر داخلی و خارجی است؛ آماری که آن را در صدر مقاصد گردشگری مذهبی جهان اسلام قرار داده است. با این حال، سهم زیارت در ساختار بودجهای کشور نهتنها متناسب با حجم این مأموریت نیست، بلکه در متون رسمی نیز به تدریج کمرنگتر شده است.
بر اساس دادههای رسمی وزارت میراث فرهنگی، از میان ۶.۴ میلیون گردشگر خارجی که در سال ۱۴۰۲ وارد ایران شدند، بیش از ۵ میلیون نفر مشهد را مقصد اصلی خود قرار دادهاند. با وجود این سهم چشمگیر، واژه «زیارت» در برنامهی هفتم توسعه از بخشهای مهم حذف شده و فقط در بندهایی کلی و بدون ضمانت اجرایی ذکر شده است.
به باور کارشناسان، این غفلت میتواند پیامدهایی جدی برای زیرساختهای شهر، کیفیت خدمات زائر و حتی جایگاه بینالمللی مشهد به عنوان شهر امام رضا(ع) داشته باشد. فشار پایانناپذیر بر راهها، حملونقل، خدمات شهری و ظرفیتهای اقامتی، در کنار تأخیرهای مکرر در پروژههای کلیدی نظیر آزادراه حرم تا حرم و قطار برقی تهران – مشهد، تصویری نگرانکننده از آیندهی این مأموریت ملی ترسیم میکند.
مشهد، حامل مأموریت ملی با بودجه استانی
احسان عظیمیراد، نماینده مردم مشهد و کلات و عضو فراکسیون شعائر دینی و زیارت، در گفتوگو با چمدان خبر معتقد است یکی از چالشهای اصلی زیارت در ایران، نبود نگاه ملی در تخصیص بودجه و تصمیمگیریها است.
وی تأکید میکند که مشهد در عمل وظیفهای فراتر از مرزهای استانی بر عهده دارد اما بودجه آن همچنان بر مبنای شاخصهای عمومی خراسان رضوی محاسبه میشود.
به گفته عظیمی راد، مشهد مرکز ثقل زیارت است و بخش بزرگی از بار اقامتی و خدماتی کل کشور را بر دوش میکشد، اما اعتبارات آن در حد یک استان تعریف شده است.
عظیمیراد در اینباره هشدار داد: تداوم این شرایط به کاهش ظرفیتهای میزبانی، افزایش نارضایتی زائران و افت شاخصهای خدمات شهری منجر میشود.
وی افزود: وقتی مأموریت ملی زیارت در قالب بودجه استانی تعریف شود، بسیاری از پروژههای سنگین زیرساختی به دلیل محدودیت منابع یا متوقف میشوند یا سالها به تعویق میافتند؛ در حالی که این مأموریت متعلق به کل کشور است و منافع آن فراتر از مرزهای جغرافیایی خراسان رضوی است.
عضو فراکسیون شعائر دینی و زیارت مجلس همچنین از نبود هماهنگی میان دستگاههای مختلف اجرایی و نهادهای زیارتی گلایه کرد و گفت: در حال حاضر دستگاهها هرکدام بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند اما ساختار واحدی برای راهبری مأموریت زیارت وجود ندارد. نتیجه این وضعیت، اتلاف منابع و موازیکاری در اجراست.
بودجه زیارت پاسخگوی نیازها نیست
از سوی دیگر، حجتالله شریعتمداری سخنگوی ستاد خدمات سفر خراسان رضوی و مدیرکل هماهنگی امور رفاهی زائرین استانداری، نیز در گفتوگو با چمدان خبر با صراحت اعلام کرده است که بودجه فعلی زیارت، کفاف نیازهای مشهد را نمیدهد.
شریعتمداری با تأکید بر اینکه هویت مشهد در زیارت تعریف شده، گفت: اگر این هویت را از مشهد بگیریم، هویت دیگری برای این شهر قابلتصور نخواهد بود.
وی تصریح کرد: در حالیکه بخش خصوصی تلاش زیادی برای توسعه هتلها و مراکز اقامتی انجام داده، ظرفیت موجود هنوز متناسب با حجم زائران نیست و شهر با کمبودهای جدی در حوزههای راه، حملونقل، خدمات بینراهی، و زیرساختهای ویژه زائران خارجی مواجه است.
وی درباره وضعیت بودجهای توضیح داد: کارگروه ملی زیارت در دولت سیزدهم با محوریت مشهد تشکیل شد اما به مرور، اعتبارات آن میان شهرهای دیگری مانند قم، شیراز و شهرری تقسیم شد؛ در نتیجه از هدف اولیه خود که حمایت متمرکز از مشهد بود فاصله گرفتیم.
شریعتمداری تاکید کرد: مشهد سالانه پذیرای بیش از ۳۰ میلیون زائر است و هر زیرساختی که در این شهر ایجاد شود، در حقیقت به نفع همه ایران است. بنابراین تخصیص منابع نباید با نگاه رقابتی میان شهرهای زیارتی صورت گیرد.
او با اشاره به مشکلات گسترده در راهها، فرودگاه و سامانه حملونقل عمومی گفت: دولت باید پروژههای زیارتی را از محل اعتبارات تملک دارایی ملی پشتیبانی کند تا به مرحله بهرهبرداری برسند. در غیر این صورت، زیرساختهای فعلی توان پاسخگویی به جمعیت زائران را نخواهند داشت.
وی در پایان افزود: مشهد اگر قرار است شهر بینالمللی باشد، قوانین و مقررات آن باید با همین رویکرد بازتعریف شود. نمیتوانیم از یکسو شعار بینالمللی بودن بدهیم و از سوی دیگر بودجهای استانی در اختیار داشته باشیم.
پیوند نهادهای مذهبی و تصمیمسازان
احسان عظیمیراد در بخش دیگری از گفتوگوی خود با چمدان خبر، بر اهمیت تقویت ارتباط میان آستان قدس رضوی و مجلس شورای اسلامی تأکید کرد و گفت: تعامل مؤثر میان نهاد میزبانی زائران و نهاد قانونگذار، پیشنیاز اصلاحات ساختاری در حوزه زیارت است.
به گفتهی او، آستان قدس رضوی مهمترین نهاد میزبانی و نگهدارنده زیرساختهای زیارت در کشور است و مجلس باید بهطور منظم از وضعیت واقعی میدانی آگاه شود. اگر سازوکاری برای ارتباط مستمر میان مجلس و آستان تعریف شود، نظام بودجهریزی زیارت از تصمیمهای مقطعی فاصله میگیرد و به سمت برنامهریزی بلندمدت می رود.
نماینده مردم مشهد و کلات بر اهمیت ارتباط مستمر نمایندگان مجلس با واقعیات استان تأکید کرد و گفت: یک ساختار پارلمانی مناسب در آستان قدس رضوی میتواند نگاه نمایندگان را به موضوع زیارت تغییر دهد و روند تخصیص اعتبار به این حوزه را تسهیل کند.
زیارتی که نیاز به نجات دارد
برآیند گفتوگوهای نمایندگان مجلس و مسئولان استانی نشان میدهد زیارت، با وجود جایگاه راهبردی در اقتصاد و فرهنگ کشور، هنوز در سطح برنامهریزی ملی جدی گرفته نشده است. در حالی که مشهد بار سنگین زائران داخلی و خارجی را به دوش میکشد، ردیف بودجه مستقل و تضمینشدهای برای حمایت از زیرساختهای زیارتی وجود ندارد.
حجم بالای ورود زائر، کاهش شاخصهای اقامتی، فشار بر حملونقل عمومی و ناتوانی در ارتقای کیفیت خدمات، اکنون به خطوط هشدار رسیده است. کارشناسان معتقدند اگر راهکاری ساختاری برای تأمین پایدار منابع مالی زیارت، تعریف دقیق مأموریتهای ملی و تدوین قوانین ویژه برای شهرهای زیارتی در قالب برنامههای توسعه پیشبینی نشود، در سالهای پیش رو با بحران خدماترسانی به زائران مواجه خواهیم شد.
به نظر میرسد نخستین گام در این مسیر، پذیرش این واقعیت است که زیارت دیگر مسئلهای محلی یا استانی نیست؛ بلکه مأموریتی ملی و بینالمللی است که نیاز به بودجه، قانون و برنامهای متناسب با شأن آن دارد. آیندهی زیارت و جایگاه مشهد، به تصمیمهایی وابسته است که در سالهای پیشرو درباره همین نگاه ملی اتخاذ خواهد شد.